«Τρωάς» του Δημήτρη Δημητριάδη. Από την ομάδα «Σημείο Μηδέν»

Σχολιάστε

«πόλεμος δεν τελειώνει ποτέ»

 

Η ομάδα «Σημείο Μηδέν» έχει ήδη πίσω της μια αρκετά μακριά και κυρίως μια δύσκολη πορεία, κατά την οποία απέφυγε τους συμβιβασμούς και έμεινε πιστή στο αρχικό όραμά της, το οποίο εξελίσσει από παράσταση σε παράσταση.  Ο σκηνοθέτης Σάββας Στρούμπος είχε από την αρχή μια ξεκάθαρη αντίληψη τόσο για την θεατρική φόρμα όσο και για τις επιλογές συγγραφέων πάνω στους οποίους θα δούλευε. Πιστός στις αρχές του σωματικού θεάτρου, άξιος μαθητής του Θόδωρου Τερζόπουλου, γνωρίζει πολύ καλά τη μέθοδο του δασκάλου, ωστόσο αφορμάται και δεν προσκολλάται σ’αυτήν. Αντιθέτως, ειδικά στις τελευταίες του δουλειές -το εντυπωσιακό «Εμείς» του Ζαμιάτιν και την εξαιρετική «Αποστολή» του Μύλλερ και κυρίως τώρα στην «Τρωάδα»–  προχωράει σε γενναίους αλλά προσεκτικούς πειραματισμούς, παγιώνει το ιδιαίτερο στίγμα του, δυναμώνει την πρότασή του. Συνομιλεί διακριτικά και οριακά με το ρεαλισμό, χορογραφεί τις ερμηνείες των ηθοποιών: η κίνηση έχει ένταση, δύναμη και καθαρότητα, αλλά η έκταση της χειρονομίας μικραίνει  και η ερμηνεία κερδίζει σε εσωτερικότητα. Ενώ στις προηγούμενες δουλειές του κυριαρχούσε η γωνία, στην τελευταία το προτιμώμενο γεωμετρικό σχήμα είναι ο κύκλος. Ίσως γιατί το καλεί και το έργο που διάλεξε, για την δεύτερη φετινή δουλειά της ομάδας, η «Τρωάς» του Δημήτρη Δημητριάδη.

Image result for τρωάς μαλτέζε

         Ο Δημήτρης Δημητριάδης είναι πρωτίστως ποιητής. Και στο θέατρο του επίσης ποιητής είναι πάνω απ’ όλα,  «μεταγράφει ποιητικά την πραγματικότητα», όπως είχε πει κάποτε ο ίδιος. Σ’ ό,τι ονομάζουμε «ευρύ κοινό» -μια έννοια που δεν καταλαβαίνω πολύ καλά, ομολογώ, πώς ορίζεται και σε τι αντιπαρατίθεται- είναι αρκετά άγνωστος. Και με αυτό εννοώ δυο πράγματα: ένα, πως δύσκολα κάποιος θα παρέθετε το όνομά του σε μια λίστα σύγχρονων θεατρικών συγγραφέων και δύο, πως από όσους τον έχουν παρακολουθήσει ή τον παρακολουθούν, πολλοί δυσκολεύονται να καταλάβουν το έργο του που ακροβατεί ανάμεσα στην ποίηση, τη φιλοσοφία και την ψυχανάλυση, έργο δύσκολο, σκληρό και προκλητικό, με γοητευτική και σοφή αυθάδεια. Για του λόγου το αληθές, ας ξαναδιαβάσουμε προσεκτικά όχι τόσο το «Πεθαίνω σα χώρα» όσο τη «Λήθη», τον «Κυκλισμό του Τετραγώνου», κι ακόμα πιο πολύ τον «Φαέθωντα».

«Τρωάς», λοιπόν, κατά το «Ιλιάς», και δεν ξέρω αν η επιλογή της τριτόκλιτης, κατά την αρχαίαν,  μορφής της λέξης οφείλεται στις ενδιαφέρουσες ηχητικές συνυποδηλώσεις της λέξης: το σκληρό «τρ» που οδηγεί στο «τρώγω», αλλά και στο «τραύμα», την χασμωδία που προκύπτει από την συνάντηση των δυο πλατιών φωνηέντων (ω, α) που μας πηγαίνει στην κραυγή η οποία εξέρχεται θηριωδώς από το χαίνον στόμα την ώρα της επίθεσης ή του θανάτου και το τελικό «ς» που την ανακόπτει ξαφνικά και ανατριχιαστικά με τον σερνάμενο, θανατερό συριγμό του.

Image result for τρωάς μαλτέζε

        Η «Τρωάς» ξεκινά μετά την πτώση της Τροίας, όταν όλα έχουν τελειώσει, η Τροία έχει ξεθεμελιωθεί και οι τρεις άντρες που εκπροσωπούν τον βασιλικό θρόνο, ο γέροντας Πρίαμος, ο γιος του Έκτωρ, ο πιο λαμπερός ήρωας της «Ιλιάδας» και διάδοχος στο θρόνο και ο δικός του γιος, ο μικρός Αστυάνακτας, είναι όλοι νεκροί. Το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της πόλης υποταγμένα στο θάνατο. Ο Δημητριάδης δεν κρατά την διασωθείσα από την παράδοση εικόνα για τους ήρωες αυτούς. Ο δικός του Πρίαμος είναι ένας γέρος που λατρεύει τον πόλεμο, θλίβεται γιατί ο πόλεμος τέλειωσε, ελπίζει ότι ο πόλεμος δεν τελειώνει ποτέ: «Αλλά ο πόλεμος /με ξέκανε κι εμένα/Δεν ξέκανε όμως/την λύπη/Έτσι τελειώνει ο πόλεμος/Με λύπη /ότι τελείωσε/Γι’ αυτό /δεν τελειώνει ποτέ/Ο πόλεμος ποτέ /δεν ξεκάνει/τον πόλεμο/Παίρνει ό,τι παίρνει/και ξαναρχίζει /για να ξαναπάρει». Η σκέψη του Δημητριάδη δεν βρίσκεται κοντά στο περίφημο απόσπασμα του Ηρακλείτου «πόλεμος πατήρ πάντων», αλλά στη σκέψη του Πλάτωνα πως ο πόλεμος είναι μέρος της πολιτικής, κι εδώ έγκειται το αντιπολεμικό (αλλά και μισάνθρωπο) μήνυμα του έργου: όταν αυτό που μας μαθαίνει ο πόλεμος είναι να θέλουμε τον πόλεμο», το Αιγαίο θα γεμίζει κουφάρια και ο θάνατος θα είναι ο μόνος νικητής.

Έχοντας προφανώς κατά νου τους δισταγμούς του Έκτορα πριν από τη μονομαχία με τον Αχιλλέα, μια στιγμή δειλίας πράγματι, μας παρουσιάζει τον πολεμιστή σε ένα παραληρηματικό μονόλογο γύρω από την έννοια του άντρα και της ανδρείας, την σχέση του άντρα και του πολέμου. Ο πόλεμος, κραταιός εραστής του άντρα, ζητάει το σώμα του κι αυτός το δίνει: «Τού έδωσα /το καλύτερο /και ομορφότερο/Κι έγινε δικό του/Και γίναμε  ένα με τον πόλεμο/Εγώ κι αυτός /αγκαλιαστήκαμε/Κι αγαπηθήκαμε [… ] Και με πήρε /Και δεν με άφησε /σε κανέναν άλλον /και για κανέναν άλλον. Τέλος ο μικρός Αστυάναξ, το θύμα της σκληρότητας των Ελλήνων, ο πιθανός διεκδικητής του θρόνου και ο εκδικητής της καταστροφής, που τον πέταξαν από τα τείχη δέκα χρόνων μοναχά, είναι ένα αγοράκι που θέλει να γίνει άντρας μόνο για χάρη του πολέμου «Δεν πολέμησα/Δεν πρόλαβα/Δεν θα πολεμήσω ποτέ/Αν έχω λύπη/είναι μόνο γι’ αυτό/Δεν κράτησα όπλο/Αληθινό.

Image result for τρωάς μαλτέζε

        Στο «Τρωάς» οι τρεις γενιές συμφύρονται σε ένα λόγο θαυμαστικό του πολέμου, παρόν-παρελθόν-και μέλλον του παραδίνονται, τον επιβάλουν, κανείς δεν έχει γλιτωμό από τον παραλογισμό, από την βία. Ακόμα κι όταν ντύνεται την ποίηση, ο πόλεμος είναι το αντίθετό της, δηλαδή καταστροφή.

Ο Στρούμπος, ως αναμενόμενο,  απέφυγε τις εύκολες αναφορές στην επικαιρότητα. Είδε το έργο ως μια στιβαρή ποιητική αναζήτηση της οντολογικής διάστασης του πολέμου, του πολέμου ως οδού αυτογνωσίας, που αρνείται ο άνθρωπος, γι’αυτό διαιωνίζει τον πόλεμο. Και σκηνοθέτησε λιτά αλλά υποβλητικά, αναδεικνύοντας την οικουμενικότητα και την διαχρονικότητα του ζητήματος και μεταφέροντας έμμεσα στην σκηνή το μόνο ερώτημα: ποιος είναι ο άνθρωπος και ποιο το νόημα;

Ευτύχησε να έχει συνεργάτη στο όραμά του, ένα ακάματο και λεπτολόγο ηθοποιό, τον Δαβίδ Μαλτέζε.   Γεωργιανός στην καταγωγή, ζει και εργάζεται εδώ και πολλά χρόνια στην Ελλάδα, με άψογα, αξιοζήλευτα ελληνικά, έχει ο ίδιος βιώσει την δύσκολη εμπειρία των πολέμων και της μετανάστευσης. Ηθοποιός με στέρεη γνώση του σωματικού θεάτρου, συνεργάτης από καιρό του Στρούμπου, απόλυτα κυρίαρχος του σώματός του,  συναίρεσε την προσωπική εμπειρία με τα απαιτούμενα από το κείμενο και μετέτρεψε επί σκηνής το σώμα του σε πεδίο της Ιστορίας. Τα τρία πρόσωπα που ερμηνεύει υλοποιούνται μπροστά στα μάτια μας διακριτά στο πρώτο μέρος, ενώ στο δεύτερο, όταν το κείμενο οδηγεί στο να «διαβάζει» το ένα το άλλο, καταλήγει σε ένα ερμηνευτικό στρόβιλο, που μοιάζει το σώμα του από τη μια να κόβεται στα τρία και την ίδια στιγμή το ένα και ίδιο σώμα να γεννά τα άλλα δύο, ξανά και ξανά. Πραγματικά ένας ερμηνευτικός άθλος που απαιτεί απόλυτη συγκέντρωση και τρομερή ενέργεια. Θεωρώ πως είναι μια ερμηνεία αναφοράς.

Image result for τρωάς μαλτέζε

           Το σκηνικό, το οποίο όπως και τα κοστούμια, είναι δουλειά του σκηνοθέτη, είναι γεμάτο μικροπράγματα που θυμίζουν διάλυση και καταστροφή: πεταμένα χαρτιά, μια γραφομηχανή, ένας σπασμένος καθρέφτης, ένα ζευγάρι παπούτσια. Ένα πιάνο «πειραγμένο», ανοιχτό, γεμίζει ήχους την σκηνή, ήχους στριγκούς ή απαλούς, ωραίες αναγνωρίσιμες μουσικές ή νότες που στροβιλίζονται έκπληκτες και τρομαγμένες. Η Έλλη Ιγγλίζ, που επιμελήθηκε τη μουσική επένδυση με πραγματική γνώση, συνέπεια και τόλμη, βρίσκεται όλην την ώρα πάνω στη σκηνή, δεν σταματά λεπτό να παράγει ήχους. Και να τραγουδά. Ριζίτικα τραγούδια. Η ανατολή εισβάλλει μυστηριώδης και γενναία στο δυτικό μουσικό σύμπαν, τονίζοντας το πανανθρώπινο του θέματος. Η ερμηνεία του Μαλτέζε πλουτίζει από την παρουσία της Ιγγλίζ.  Ο Κώστας Μπεθάνης φώτισε με κίτρινους τόνους και αναδεικνύοντας τον σπαραγμό και την αναζήτηση.

ΕΠΟΧΗ, 21.3.2017

 

«Στους πολέμους χαμένοι είναι όλοι: κι αυτοί που σφάχτηκαν κι αυτοί που σφαχτήκαν»

Σχολιάστε

 

 

Ο Δαυιδ Μαλτέζε και η Έλλη Ιγγλίζ μιλούν για την «Τρωάδα»του Δημήτρη Δημητριάδη

 

«Ο πόλεμος

δεν τελειώνει ποτέ

Με το τέλος του

τελειώνουν όλα

Αυτός

δεν τελειώνει ποτέ»

(από την «Τρωάδα»)

Το νέο έργο του Δημήτρη Δημητριάδη «Τρωάς» ανέβασε η ομάδα Σημείο Μηδέν σε σκηνοθεσία του Σάββα Στρούμπου. Μια στιβαρή ποιητική αναζήτηση της οντολογικής διάστασης του πολέμου, του πολέμου ως οδού αυτογνωσίας, που αρνείται ο άνθρωπος γι’αυτό διαιωνίζει τον πόλεμο. Σε μια παράσταση που σκηνοθέτησε ο Στρούμπος με εσωτερικότητα και πάθος, αποφεύγοντας τις εύκολες αναφορές στην επικαιρότητα και παρουσιάζοντας το έργο ως διαχρονική διερώτηση, ο Δαυίδ Μαλτέζε δίνει μια μοναδική ερμηνεία σε ένα απαιτητικό και εξοντωτικό τριπλό μονόλογο τριών προσώπων-συμβόλων του Τρωικού Πολέμου: Πρίαμος-΄Εκτορας-Αστυάνακτας και η Έλλη Ιγγλίζ δίπλα του δημιουργεί το ηχητικό πεδίο που θωρακίζει αυτήν την ερμηνεία και συμβάλλει ουσιαστικά τραγουδώντας επί σκηνής ριζίτικα μοιρολόγια.

Λίγες μέρες πριν από την παράσταση συζητήσαμε με τους δυο ερμηνευτές.

Δαυίδ Μαλτέζε

«Στον πόλεμο όλοι είναι χαμένοι, κι εκείνοι που σφάχτηκαν κι εκείνοι που έσφαξαν»

Οι γενεαλογίες στα ομηρικά έπη συνήθως  καλύπτουν τρεις  γενιές  , Δηλαδή  τον ήρωα, τον πατέρα του και τον γιο του. Και στην περίπτωση του μονολόγου   ‘’ Τρωάς’’  έχουμε αυτήν την δομή… Τρις διαφορετικές  γενιές –  ο Έκτωρ , ο πατέρας  του ο Πρίαμος  και  ο  γιος  του ο Αστυάναξ –  μας μιλάνε πως βιώσανε τον πόλεμο και τι σημαίνει ο πόλεμος για αυτούς.  Βλέπουμε τον τρωικό πόλεμο από την πλευρά των  ηττημένων , νεκρών  ηρώων  που θέλουν να ακουστούν από τον Άδη, το Βασίλειο του θανάτου. Παρόλο που είναι  τρεις  διαφορετικές  γενιές και τρεις διαφορετικές  φωνές  το κείμενο είναι  ενιαίο και μιλάει για την φρίκη του πολέμου  με μια τρισδιάστατη φωνή   που παίρνει την μορφή του μονολόγου. Η ΤΡΩΑΣ  με αφορμή τον τρωικό πόλεμο μας μιλάει για όλους  τους  πολέμους  που έχουν γίνει  και το μόνο σίγουρο είναι ότι σε αυτούς τους πολέμους  όλοι  είναι  χαμένοι ‘’ και  εκείνοι  που σφάχτηκαν και  εκείνοι  που έσφαξαν ‘’.

Δυστυχώς  όμως το θέμα του πολέμου δεν σταματάει  εκεί στην Τροία  στο ‘’Τότε ‘’  όπως θα έπρεπε να είχε γίνει  , έπρεπε δηλαδή να ήταν ο τελευταίος  πόλεμος στην ιστορία της ανθρωπότητας  και να μάθουμε από αυτό τι δεν πρέπει να ξανασυμβεί ,  αλλά όχι …όπως λέει και ο ίδιος ο Δημητριάδης  : Ο πόλεμος ως ανθρώπινη αλήθεια, θα μπορούσε να γίνει, όπως και η θνητότητά του, ένας καταλυτικός μηχανισμός στα χέρια του ίδιου του ανθρώπου, προκειμένου να μάθει και να καταλάβει, αλλά και να αποδεχθεί, το ποιος όντως είναι. Η αυτογνωσία όμως αυτή όχι μόνο δεν είναι υποφερτή από τον άνθρωπο, αλλά και, εξαιτίας της αδυναμίας του να την αντέξει, έχει ανέκαθεν αποκλειστεί, με την θέσπιση και καθιέρωση ποικίλων ψευδαισθήσεων οι οποίες φρόντισαν να τού εξασφαλίσουν προστατευτικές διεξόδους από την αντιμετώπιση του Ανυπόφορου.  Γι ‘αυτό  μιλάει και η παράταση  μας  για  το ‘’Ανυπόφορο ‘’ του ανθρώπου.  Το κείμενο αυτό είναι ένα μεγάλο δώρο που μου έκανε ο Δημήτρης  Δημητριάδης   και με την ευκαιρία αυτή θέλω να τον ευχαριστήσω δημοσιά  … η ιδέα του μονολόγου αυτού γεννήθηκε το 2007 όταν και  τον γνώρισα  και του  εξέφρασα την επιθυμία  να παίξω  κάποιο από τα κείμενα του. Και ήρθε η ώρα ένα όνειρο να γίνει πραγματικότητα.

 

Έλλη Ιγγλίζ

Μιλώντας για τον πόλεμο χωρίς ωραιοποιήσεις

Κυρία Ιγγλίζ, μετά από τόσους αιώνες, τα σύμβολα του τρωικού πολέμου εξακολουθούν να εκφράζουν όσο λίγα τα αισθήματα των ανθρώπων για τον πόλεμο. Η ΤΡΩΑΣ είναι ένα αντιπολεμικό έργο;

Τα πρόσωπα του έργου που μιλούν : Πρίαμος – Έκτωρ – Αστυάναξ ,είναι οι ηττημένοι του πολέμου.Είναι οι νεκροί που μιλούν για τον πόλεμο, κι αυτό από μόνο του μας δίνει την δυνατότητα σαν δρώντα πρόσωπα, αλλά και σαν θεατές κι ακροατές του έργου μιας απαραίτητης απόστασης που δημιουργεί τον χώρο και τον χρόνο για στοχασμό πάνω στην προβληματική του πολέμου. Ο Πρίαμος νεκρός βασιλιάς της Τροίας, ο Έκτωρ γιος του Πριάμου ,νεκρός πολεμιστής και ήρωας, ο Αστυάναξ γιος του Έκτορα σκοτωμένος απ’ τους Έλληνες στην παιδική του ηλικία. Τα τρία πρόσωπα μιλούν, όπως χαρακτηριστικά λέει ο Πρίαμος, »χωρίς φραγμούς, υπονοούμενα, χωρίς υπεκφυγές, ωραιοποιήσεις» για τον πόλεμο, σε τέτοιο βάθος που αυτό έχει δυο αποτελέσματα…αρχικά μας κάνει να σκεφτούμε τελικά τι σημαίνει πόλεμος, τι διαστάσεις μπορεί να πάρει τόσο εξωτερικά, όσο και μέσα στην ανθρώπινη ψυχή, κάτι που μας οδηγεί στον στοχασμό πάνω στην φύση του ίδιου του ανθρώπου. Το δεύτερο αποτέλεσμα του βάθους του κειμένου, μας οδηγεί και στο δεύτερο μέρος του έργου κι αυτό με την σειρά του στο τρίτο.

Στο δεύτερο μέρος, τα όρια της συγκεκριμένης ταυτότητας των προσώπων, διευρύνονται, μέσα από μια μεταμορφωτική, συμβολική διαδικασία, το ένα μπαίνει μέσα στο άλλο: ο Αστυάναξ γίνεται Πρίαμος ,ο Πρίαμος γίνεται Έκτωρ, ο Έκτωρ Αστυάναξ…ίσως για να συμπληρωθούν, ίσως για να ενωθούν μέσα στις αντιθέσεις τους. Με συμβολικούς όρους η ένωση είναι ένα στοιχείο αντίθετο του διαχωρισμού και της διάσπασης, αντίθετο του πολέμου. Στην παράσταση οι λέξεις του κειμένου ,η ερμηνεία, η φωνή κι ο ήχος του πιάνου είναι αδιάσπαστα στοιχεία σε αυτήν την μεταμορφωτική διαδικασία. Σε αυτήν την μεταστοιχείωση. Εισχωρούν λοιπόν ο ένας μέσα στον άλλον, σε τέτοιον βαθμό που αυτό μας οδηγεί στην ίδια την πόλη »Τρωάς», στο τρίτο μέρος. Πλέον μας μιλά η ίδια η Γη ,το ποτισμένο απ’ το αίμα χώμα της ηττημένης Τροίας, που εμπεριέχει όλους τους νεκρούς, τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των προσώπων χάνονται μέσα στον Άνθρωπο.

Γιατί επιλέγει ο συγγραφέας ήρωες τριών διαφορετικών ηλικιών; Ο πόλεμος γίνεται μια πορεία αυτογνωσίας; Κι αν ναι, ποια είναι η απάντηση στο τέλος του δρόμου αν υπάρχει; Πρίαμος – Έκτωρ – Αστυάναξ ,είναι ήρωες τριών ηλικιών, που όμως ο ένας γεννιέται μέσα από τον άλλον. Ο Πρίαμος πατέρας του Έκτορα, ο Έκτωρ πατέρας του Αστυάνακτα. Ο ένας γεννά τον άλλον. Αφαιρετικά οι τρεις είναι ένας. Η πορεία είναι κυκλική τόσο στον λόγο όσο και στον ήχο του πιάνου Το Ναι και το Όχι ενώνονται και δημιουργούν τον κύκλο της Γέννησης ,της Ζωής και του Θανάτου. Του Όχι του Ναι και πάλι του Όχι, αν σκεφτούμε ότι ο Πρίαμος ως νεκρός γέρος βασιλιάς όπως μας λέει και στο έργο ,δεν πολέμησε δεν βρέθηκε μέσα στην μάχη…ο Έκτωρ όμως βρέθηκε : πολέμησε, σκοτώθηκε. Ο Αστυάναξ δεν πρόλαβε να πολεμήσει, σκοτώθηκε δέκα χρονών όπως μας λέει στο κείμενο. Οπότε πηγαίνουμε από την μη δράση στην δράση κι επιστρέφουμε στην μη δράση. Από την μη Ύπαρξη ,στην Ύπαρξη και πάλι στην μη Ύπαρξη. Βλέπουμε την πορεία της αυτογνωσίας στο γεγονός της Ζωής. Ίσως αρχή και τέλος του δρόμου να είναι ένα, όπως λέει ο Ηράκλειτος : »Κοινό σημείο είναι η αρχή και το πέρας στον κύκλο»

 

Ταυτότητα παράστασης

Σκηνοθεσία |Σκηνική εγκατάσταση | Κοστούμια: Σάββας Στρούμπος

Μουσική: Έλλη Ιγγλίζ

Φωτισμοί: Κώστας Μπεθάνης

Ερμηνεύουν οι: Δαυίδ Μαλτέζε και Έλλη Ιγγλίζ

 ΕΠΟΧΗ, 5.3.2017

«Πάω στον αγώνα οπλισμένος με τις ταπεινώσεις της ζωής μου…»

Σχολιάστε

 

«Αποστολή: Ανάμνηση μιας επανάστασης»

του Χάινερ Μύλλερ

από την ομάδα Σημείο Μηδέν

 

         Διαβάζοντας την συνέντευξη του Ρομπέρτο Γκαρθόν, συντονιστή των Unidos Podemos, στην πρωτοχρονιάτικη ΕΠΟΧΗ, δεν μπόρεσα να μην σκεφτώ τη νέα δουλειά της ομάδας «Σημείο Μηδέν», την παράσταση του έργου του Χάινερ Μύλλερ Αποστολή: Ανάμνηση μιας επανάστασης. Πιο επίκαιρο έργο για τους προβληματισμούς των καιρών μας δεν θα μπορούσα να φανταστώ. Σε μια από τις συνεντεύξεις του, ο Σάββας Στρούμπος είχε δηλώσει ότι η ομάδα ολοκλήρωσε την έρευνά της στο θέμα της απανθρωποποίησης και με το έργο αυτό περνά σε μια νέα θεματική: την εξέγερση της ζωής. Ήδη το γεγονός ότι η ομάδα αυτή δουλεύει πάνω σε αποφασισμένο ερευνητικό πρόγραμμα δίνει μια ιδιαίτερη βαρύτητα στη δουλειά της, καλλιτεχνικά και φιλοσοφικά.

         Στην Αποστολή ο Μύλλερ εξιστορεί την προσπάθεια τριών απεσταλμένων της Γαλλικής Επανάστασης να ξεσηκώσουν τους μαύρους της Τζαμάικα, που είναι αγγλική αποικία. Ο λευκός διανοούμενος Ντεμπυσόν, που κατέχει ηγετικό ρόλο, γιός δουλοκτήτη, δεν αργεί να προδώσει τις ιδέες της χειραφέτησης και να επιστρέψει στο ρόλο της τάξης του. Αντίθετα ο μαύρος σκλάβος Σασπόρτας και ο αγρότης Γκαλουντέκ, που έχουν υποστεί πάνω τους την καταπίεση, συνεχίζουν τον αγώνα μέχρι θανάτου. Παρά τα προβλήματα και τις αντιφάσεις που αντιμετωπίζουν, παρά την ανακοίνωση της ήττας της επανάστασης και της επικράτησης του Ναπολέοντα, συνεχίζουν να πολεμούν για το όνειρό τους.

Image result for αποστολή αττις

        Η Αποστολή γράφτηκε το 1979 και απηχεί όλη την προβληματική που ενέπνευσαν στον συγγραφέα οι δυο προηγούμενες δεκαετίες σε σχέση με τις εξεγέρσεις και τα χειραφετητικά κινήματα που παρουσιάστηκαν σε όλες τις ηπείρους: από τον παρισινό Μάη του ‘68 στα παρτιζάνικα κινήματα της Λατινικής Αμερικής και από το αντιπολεμικό κίνημα στις ΗΠΑ στους τριγμούς του Ανατολικού μπλοκ. Ο Μύλλερ σ’ αυτό του το έργο αγγίζει τον πυρήνα της επανάστασης, την ουσία της: ποιες και πόσο βαθιές είναι οι αλλαγές που φέρνει στην κοινωνία και τους ανθρώπους; Έχει την δυνατότητα να δημιουργήσει νέους ανθρώπινους τύπους ικανούς να αντέξουν την κοινωνική ανατροπή και τις νέες πραγματικότητες που θα δημιουργηθούν; Τι είναι αυτό που κάνει το γαλλικό λαό μετά την εξέγερση του Μάη να ψηφίζει Ντε Γκωλ; Γιατί το όνειρο της κομμουνιστικής κοινωνίας γίνεται το αλλόμορφο των δυτικών αυταρχισμών και των αποικιοκρατικών παραφυάδων τους; Πόσο ισχυρή είναι η κοινωνική εντροπία και ο φόβος, πόσο ισχυροί είναι οι μηχανισμοί και πόσο εύκολα εγκαταλείπεται το όραμα από τις ηγετικές ομάδες για να παρασύρει σιγά-σιγά σε ανώδυνες μεταρρυθμίσεις είτε, ακόμα χειρότερα, να προσπαθεί υποβάλει ψευδαισθήσεις νίκης και ανατροπής;

Image result for αποστολή αττις

«Πατρίδα του σκλάβου, η εξέγερση»

         Η Αριστερά, ακόμα και στις πιο επαναστατικές εκδοχές της, δείχνει να ξεχνά και σήμερα τα πραγματικά στρώματα απεύθυνσής της. Μιλά εξ ονόματός τους αλλά ούτε τα γνωρίζει πραγματικά ούτε κάνει τον κόπο να αφήσει κατά μέρος ιδεολογικές εμμονές και τις πρακτικές τους για να τα ακούσει, να τα καταλάβει και να τα συμπεριλάβει. «Πατρίδα του σκλάβου είναι η εξέγερση» λέει ξανά και ξανά ο Μύλλερ. Αλλά είναι πάντα το πρόσημο της εξέγερσης θετικό; Αν αναλάβουν δυνάμεις σκοτεινές και του μίσους να καναλιζάρουν την λαϊκή οργή, η θύελλα θα γίνει καταστροφή. Και αυτό είναι μια πιθανότητα που δεν αντιμετωπίζεται ούτε με ευχολόγια ούτε με ιδεολογικές εμμονές. Η συντηρητική στροφή της κοινωνίας και τα νεοναζιστικά σχήματα που έλκουν όλο και περισσότερο νέους ειδικά των περιθωριοποιημένων κοινωνικών στρωμάτων, συνεπικουρούντος του εξαπλούμενου με ταχύτατους ρυθμούς λειτουργικού αναλφαβητισμού, είναι εδώ πλέον. Και δεν αντιμετωπίζεται με αυτάρεσκες πορείες ή συνθήματα στους τοίχους που μοιάζουν πολλές φορές γραφικά.

         Η ουτοπία ενέχει μια συντήρηση, είναι ένα παραδείσιο «πάντα» από το οποίο λείπει η εξέλιξη, η έννοια της διαδικασίας. Αυτό είναι ίσως η επανάσταση, η αιώνια εξελισσόμενη διαδικασία που δεν βαίνει προς μια αλήθεια μοναδική και αιώνια αλλά προς ένα διαρκές «άλλο» που επιτρέπει το όνειρο και την οργαστική δημιουργία. Προς αυτό που στρέφονται ο Σασπόρτας και ο Γκαλουντέν όταν η ηγεσία τους προδίδει, όταν οι διανοούμενοι –σφοδρή κριτική στους οποίους ασκεί ο Μύλλερ, μην αφήνοντας καθόλου απέξω τον εαυτό του, αναλαμβάνοντας την ευθύνη να αυτοσυσταθούν πια ως επαναστατικό υποκείμενο.

        Σύνηθες στον Μύλλερ, στο θεατρικό ενσωματώνεται και ένα μονόλογος «Ο άντρας στο Ασανσέρ», όπου ο υπάλληλος μιας εταιρείας ανεβαίνει με το ασανσέρ στο γραφείο του «αφεντικού» -που «στο μυαλό μου τον λέω πάντα νούμερο ένα»- για να αναλάβει μια απροσδιόριστη αποστολή. Το κείμενο γίνεται καφκικός εφιάλτης στον οποίο η θεότητα της ιεραρχίας κυριαρχεί και καταπίνει τον άνθρωπο ως κοινωνική οντότητα και ύπαρξη. Μολονότι δεν είναι προφανής η συσχέτιση των δυο κειμένων, δεν είναι δύσκολο να δει κανείς την σχέση αιτίου αποτελέσματος ανάμεσά τους, την κριτική της αλλοτρίωσης στον καπιταλιστικό κόσμο.

Image result for αποστολή αττις

«Πολιτικοποίηση της αισθητικής»

        Η σκηνοθεσία δουλεύει πάνω στα προσφιλή μοτίβα του σωματικού θεάτρου στα οποία μας έχει συνηθίσει ο σκηνοθέτης Σάββας Στρούμπος. Το σώμα «εκφέρει» το κείμενο με όλες τις φυσικές του δυνατότητες: με την φωνή –που γίνεται κραυγή, ψιθύρισμα ή τραγούδι- και την σιωπή, με την κίνηση –καθαρή η σημαίνουσα χειρονομία υποβάλλει το νόημα και τις χροιές του- και με την ακινησία, με την ανάσα που φτάνει ηχηρή και πλήρης στο κοινό καλώντας το σε γόνιμη συνύπαρξη. Η σκηνοθεσία ανέδειξε την αγωνία και τα σήματα κινδύνου που εκπέμπει ο συγγραφέας, αφήνοντας επιπλέον μια ρωγμή εξόδου.

        Σύμφωνα με αυτήν την ερμηνευτική τακτική, ο σκηνοθέτης, που δούλεψε πάνω στη δοκιμασμένη μετάφραση της Ελένης Βαροπούλου, επιλέγει ένα μινιμαλιστικό σκηνικό όπου τον κυρίαρχο ρόλο παίζουν τα χρώματα και η ιστορική τους σήμανση, εδώ το κόκκινο και το μαύρο που συμφύρουν το ιστορικό πλαίσιο του έργου με την ίδια την ιδέα της Επανάστασης, όπως το υπονοεί και ο Μύλλερ (σκηνική εγκατάσταση και κοστούμια Ηλίας Παπανικολάου). Οι φωτισμοί του Κώστα Μπεθάνη δημιουργούν διακριτούς χώρους πάνω στη σκηνή μέσα στους οποίους ρέουν γεγονότα που μετουσιώνονται σε ιδέες.

Image result for αποστολή άττις

        Η υποκριτική ομάδα βρίσκεται σε στιγμή ωριμότητας, έχοντας πολύ δουλέψει πια την ερμηνευτική μέθοδο που προτείνει το Σημείο Μηδέν. Ο Δημήτρης Παπαβασιλείου (Σασπόρτας) και η Έλλη Ιγκλίς (Γκαλουντέκ) «ζωντανεύουν» ουσιαστικά τις αντιφάσεις, τις παλινδρομήσεις και το πείσμα των ηρώων που ερμηνεύουν. Σε υψηλή υποκριτική στιγμή η Ελεάννα Γεωργούλη, διασχίζει το ρόλο του Ντεμπυσόν, ανατέμνοντας το πρόσωπο και αναδεικνύοντας το ιδεολογικό πλέγμα που αντιπροσωπεύει. Συνθέτει, με πλήρη συνείδηση της πολιτικής ουσίας, όχι απλώς ένα προδότη της επανάστασης αλλά μια παγωμένη βαθιά ταξικά προσδιορισμένη ύπαρξη, που εύκολα εγκαταλείπει ιδανικά που δεν πίστεψε ποτέ πραγματικά για να επανέλθει δριμύτερος στην υπεράσπιση ενός βαθύτατα ιεραρχικά προσδιορισμένου κόσμου. Η νεαρή Έβελυν Ασουάντ, που πρωτοείδαμε πέρυσι με την ομάδα, είναι μια αποκάλυψη για τη δονούμενη ερμηνεία της και τα εξαιρετικά φωνητικά της προσόντα. Ο Δαβίδ Μαλτέζε, τόσο ως Αντουάν όσο κυρίως ως «άνδρας στον ανελκυστήρα», εντυπωσιάζει με την ακρίβεια της ερμηνείας του και την ουσιαστική προσέγγιση της λεπτομέρειας. Μια ερμηνεία που συναιρεί την εμπειρία του Κάφκα με αυτήν του Ντοστογιέφσκυ.

ΕΠΟΧΗ, 8.1.2017

«Η μνήμη ανήκει στους λαούς, όχι στους νικητές»

Σχολιάστε

Μια συζήτηση εφ’ όλης της ύλης με τον

σκηνοθέτη Σάββα Στρούμπο

με αφορμή τη νέα δουλειά της ομάδας Σημείο Μηδέν,

«Αποστολή: η ανάμνηση μιας επανάστασης» του Χάινερ Μύλλερ

Κύριε Στρούμπο, ανεβάζετε την «Αποστολή» του Χάινερ Μύλλερ. Τι ρόλο παίζει το συγκεκριμένο έργο μέσα στο γενικότερο σκεπτικό που έχετε αναπτύξει τα τελευταία χρόνια με τις παραστάσεις σας; Αποτελεί συνέχεια της προηγούμενης δουλειάς σας ή ανοίγετε μ’ αυτό ένα καινούριο κύκλο;

Σάββας Στρούμπος: Με το «Εμείς» κλείνει ένας κύκλος έρευνας με θέμα την από-ανθρωποποίηση του ανθρώπου. Είχαμε ξεκινήσει με την «Μεταμόρφωση» του Κάφκα, συνεχίσαμε με τους δυο «Βόυτσεκ» και την δεύτερη εκδοχή της «Σωφρονιστικής Αποικίας» και ολοκληρώσαμε με το «Εμείς» του Ζαμιάτιν. Στο «Εμείς», παράλληλα με την αριθμοποίηση των ανθρώπων που δουλεύουν σαν αυτοκινούμενα μηχανήματα, υπάρχει και το πρόταγμα της εξέγερσης, της κοινωνικής επανάστασης. Ο Ζαμιάτιν δημιουργεί ένα δυστοπικό κόσμο στον οποίο όμως, παρά τις δυσκολίες, η κοινωνική επανάσταση είναι αναγκαία και δυνατή.Η μετάβαση από την δυστοπία στη δυνατότητα της επανάστασης σηματοδοτεί και την αλλαγή στην έρευνά μας. Από την από-ανθρωποποίηση στην εξέγερση της ζωής.

Από το αρνητικό στο θετικό πρόσημο δηλαδή;

Σ.Σ. : Ναι. Από μια άποψη η απο-ανθρωποποίηση είναι η αρνητική έννοια το πολιτικού, το πολιτικό στο θέατρο δια της αρνητικής οδού. Τώρα ενώ αυτό εξακολουθεί, υπάρχει μια θετική διάσταση, η προσπάθεια για μιαν απάντηση.

Κεντρική έννοια την «Αποστολή» είναι η επανάσταση. Τι είναι η επανάσταση στο Μύλλερ;

Σ.Σ.: Ο Μύλλερ ως αιρετικός συνεχιστής του Μπρεχτ, χρησιμοποιεί την μπρεχτική μέθοδο της ιστορικότητας. Το έργο, λοιπόν, αναφέρεται στη γαλλική επανάσταση. Στην «Αποστολή» τρεις γάλλοι επαναστάτες παίρνουν εντολή από την κυβέρνηση των Γιακωβίνων να πάνε στην Τζαμάικα και να δημιουργήσουν εξέγερση των σκλάβων εναντίον των άγγλων αποικιοκρατών με σκοπό να μεταλαμπαδεύσουν την επανάσταση. Ο επικεφαλής, λευκός διανοούμενος και γόνος αριστοκρατών, προδίδει και πηγαίνει με το μέρος των δουλεμπόρων αντί να συνεχίσει τον αγώνα. Οι άλλοι δυο μαχητές είναι ένας πρώην σκλάβος και ένας πρώην αγρότης. Ενώ λοιπόν ο επικεφαλής μπροστά στις δυσκολίες μεταστρέφεται και παίρνει το μέρος των δουλεμπόρων, οι άλλοι δύο που έχουν υποστεί την σκλαβιά και την καταπίεση στο πετσί τους αποφασίζουν, παρ’ όλες τις δυσκολίες, να συνεχίσουν μέχρι τέλους.

Ταυτόχρονα, κατά την προσφιλή του τακτική, ο Μύλλερ εισάγει ένα εμβόλιμο κείμενο, γνωστό ως «Ο άντρας στον ανελκυστήρα». Αφορά στην αγωνία, το παραλήρημα, την ασφυξία που βιώνει ένας υπάλληλος επιχειρησιακού κολοσσού στην προσπάθειά του να φέρει σε πέρας την αποστολή που του έχει αναθέσει ο επικεφαλής του, ο οποίος στο μεταξύ αυτοκτονεί.

Πώς συνδέονται όλ’ αυτά με την έννοια της επανάστασης; Στον Μύλλερ η επανάσταση ως πρόταγμα, ως ιδέα μπορεί να ηττάται, να προδίδεται ή να εκφυλίζεται αλλά είναι πάντα επίκαιρη και πάντα αναγκαία. Όσο κι αν υπάρχουν εκείνοι που, μιλώντας στο όνομά της, την προδίδουν, θα υπάρχουν πάντα κι αυτοί που, έχοντας υποστεί την καταπίεση, την εκμετάλλευση και την σκλαβιά, θα βρίσκονται στην πρώτη γραμμή. Πιστεύω πως ο Μύλλερ μεταξύ άλλων ασκεί κριτική στο ζήτημα της επαναστατικής ηγεσίας. Θεωρεί πως η ιεραρχική και γραφειοκρατική αντίληψη περί επανάστασης και επαναστατικής ηγεσίας στην ουσία οδηγεί σε προδοσίες και ήττες. Επιστρέφει τότε στο υποκείμενο που βιώνει στο πετσί του την καταπίεση, γιατί εκεί βρίσκει τον εν δυνάμει σπόρο της εξέγερσης ή και της επανάστασης. Η επανάσταση είναι γι’ αυτόν μια τομή στον κοινωνικό και ιστορικό χωρόχρονο όπου οι άνθρωποι ως συλλογικότητα προσπαθούν να αυτοκυβερνηθούν. Και παλεύουν οι ίδιοι για την χειραφέτησή τους

apostoli

Σε μια εποχή μακροχρόνιας κρίσης –και δεν μπαίνουμε τώρα σε μια σύνθετη θεωρητική συζήτηση αν μπορεί να ονομάζεται κρίση μια μακροχρόνια κατάσταση κοινωνικής και οικονομικής αποδόμησης και αποσύνθεσης με συγκεκριμένα οικονομικά αίτια, όπως αυτή που βιώνουμε τόσον καιρό- σε μια εποχή, λοιπόν, οικονομικής κρίσης που οδηγεί σε πολιτική κρίση ή και ακριβώς το αντίθετο, σε μια στιγμή της ιστορίας που η Ευρώπη γνωρίζει την άνοδο των αριστερών δυνάμεων, αλλά που αυτές οι αριστερές δυνάμεις, τα αριστερά κόμματα που διεκδίκησαν ή διεκδικούν την κυβέρνηση των χωρών, δείχνουν να μην μπορούν να οδηγήσουν αν όχι σε ριζικές ανατροπές, τουλάχιστον σε μεγάλες κοινωνικές αλλαγές, πράγμα που απογοητεύει, και ιδιαίτερα τους νέους, είναι δυνατόν να συμβεί κάτι σαν αυτό που υποστηρίζει ο Μύλλερ, να συγκροτηθούν σε υποκείμενο εύρωστες λαϊκές δυνάμεις που θα αντιπαρατεθούν στο σύστημα και θα δημιουργήσουν μια πραγματική ανατροπή;

Σ.Σ..: Όσο υπάρχει καπιταλισμός θα υπάρχει ταξική πάλη και όσο θα υπάρχει ταξική πάλη οι εξεγέρσεις και οι επαναστάσεις θα είναι αναπόφευκτες. Ο Λέον Τρότσκι λέει ότι το πρόβλημα των καταπιεσμένων είναι πρόβλημα πολιτικής ηγεσίας. Στη σκέψη αυτή βρίσκεται πολύ κοντά ο Μύλλερ. Ο προβληματισμός του είναι εναγώνιος και τραυματικός, κουβαλά μέσα του την ήττα των σοβιετικών καθεστώτων, αφού τελικά το όραμα του σοσιαλισμού δεν ευοδώθηκε παρά τα όσα θετικά. Οι ηγεσίες γραφειοκρατικοποιήθηκαν και οι επαναστάσεις προδόθηκαν.

Ως προς την κρίση και την σύγχρονη Ελλάδα: Πιστεύω ότι η κρίση βεβαίως είναι οικονομική, πολιτική και ηθική κρίση, αλλά έχω την εντύπωση ότι στις μέρες μας είναι και κρίση εξουσίας της αστική τάξης, η οποία δεν έχει εναλλακτικό σχέδιο. Τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα το λαϊκό κίνημα έριξε πέντε κυβερνήσεις. Αν και η σημερινή έχει την ίδια τύχη, δεν βλέπω ποιο κυβερνητικό μείγμα θα μπορούσε να σταθεί. Για τον πολύ απλό λόγο ότι η αλυσίδα των μνημονίων θα συνεχίζεται χωρίς σταματημό, αν δεν ανατραπεί από τα κάτω και αριστερά. Επίσης πιστεύω ότι η Ελλάδα βρίσκεται στο σταυροδρόμι δύο ιστορικών καταστροφών: από τη μία, η Ευρώπη της κρίσης, της ανεργίας, των προσφύγων και των κλειστών συνόρων καταρρέει από τα μέσα, από τα ίδια της τα σπλάχνα, κι από την άλλη, οι αδιανόητοι πόλεμοι της Μ. Ανατολής, ένας μίνι παγκόσμιος πόλεμος, όπου όλοι είναι εναντίον όλων, ενώ δίπλα μας η Τουρκία είναι μια εστία διαρκών συγκρούσεων και πολέμων. Η χώρα μας, πιστεύω, είναι ένα εργαστήρι χειραφέτησης. Δεν το λέω από υπεραισιοδοξία, γιατί βεβαίως όλοι μας έχουμε υποστεί τις συνέπειες της λιτότητας και βλέπουμε τις ανεπάρκειες του κινήματος, αλλά είναι τέτοια η δυναμική στον πυρήνα της κοινωνίας που κάθε τόσο θα έχουμε ξεσηκωμούς με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Δεν είμαι της άποψης ότι ο κόσμος ή οι συνθήκες δεν είναι έτοιμες, ότι οι άνθρωποι κάθονται στον καναπέ τους, ότι είμαστε συμβιβασμένοι… Αν κοιτάξουμε από τον Δεκέμβριο του ’08 τουλάχιστον, και δεν θέλω να αναφερθώ σε παλιότερες στιγμές, η κοινωνία είναι πάντα παρούσα… Από τον Δεκέμβρη του ’08 μέχρι το δημοψήφισμα του Ιούλη του ‘15 και τις απεργίες το χειμώνα φέτος, η κοινωνία είναι πάντα παρούσα. Το έλλειμμα δεν είναι στην εργατική τάξη, στους άνεργους, τους νομάδες προλετάριους, είναι στην ίδια την αριστερά.

apostoli

Σας βλέπω, αν όχι σε αισιόδοξη φάση, πάντως σε θετική αναμονή…

Σ.Σ. Αν κοιτάξουμε την ιστορία του 20ου αι. στην Ελλάδα και διεθνώς, το εργατικό και λαϊκό κίνημα οργανώθηκαν και πάλεψαν σε δυσκολότερες πολλές φορές συνθήκες. Ακόμα κι αν αυτή την στιγμή μας φαίνεται αδύνατη μια επανάσταση ή ένας λαϊκός ξεσηκωμός δεν έχουμε παρά να κοιτάξουμε τι γίνεται στη Γαλλία, το κίνημα του «NuitDebout». Πριν λίγους μήνες είχαμε ένα τρομοκρατικό χτύπημα και η γαλλική κοινωνία πρόστρεξε στην αστυνομία και τον στρατό για προστασία. Οι ίδιοι άνθρωποι σήμερα δίνουν μάχες σώμα με σώμα με την αστυνομία, στις κινητοποιήσεις τους ενάντια στον αντεργατικό νόμο. Μιλάμε για ένα νέο Μάη.Οι λαοίδεν είναι ηττημένοι, αλλά προδομένοι…

Κουρασμένος όμως είναι μάλλον ο ελληνικός λαός…

Σ.Σ.: Είναι κουρασμένος και προδομένος, όχι ηττημένος. Αν υπάρχει κρίση εξουσίας στο αστικό σύστημα,το κίνημα και η κοινωνία οφείλουν να προτείνουν μια εναλλακτική πρόταση αντι-εξουσίας από «τα κάτω». Όλ’ αυτά βρίσκονται στον πυρήνα του προβληματισμού του Μύλλερ, που τον χαρακτηρίζουν συνήθως ως πεσιμιστή, όμως ο πεσιμισμός του βρίσκεται σε ένα πολύ συγκεκριμένο ζήτημα: αφορά την κυρίαρχη και αποστεωμένη αντίληψη περί ηγεσίας, επανάστασης και κόμματος, όπως επίσης και στη βαθιά συνείδηση ότι ο καπιταλισμός γεννάει τον αγριανθρωπισμό, δεν εξευμενίζεται, ούτε διορθώνεται, απλώς ανατρέπεται…

Αυτή είναι η αναγκαιότητα της ιστορίας και ο ρόλος της ιστορικής γνώσης ως βιωμένης εμπειρίας. Να θυμηθούμε ότι κι άλλοι έκαναν τους ίδιους δρόμους και οι πορείες τους άφησαν σημάδια πίσω τους, εμπειρίες, γνώσεις. Είναι μια αισιόδοξη προσέγγιση.

Σ.Σ.: Η μνήμη ανήκει στους λαούς. Δεν είναι των νικητών η μνήμη και το βλέπουμε αυτό όταν ξεσπούν πραγματικά λαϊκά κινήματα. Οι δρώντες άνθρωποι φέρουν τη μνήμη των αγώνων στο κύτταρό τους. Δεν είναι τυχαίο ότι στη Γαλλία σήμερα μιλάνε πάλι για το Μάη του ’68. Όχι στα βιβλία, αλλά στην ουσία: στους δρόμους, στις συνελεύσεις, στις συγκρούσεις.

apostoli

Όπως δεν είναι τυχαίο ότι ακριβώς αυτήν την «κυτταρική» όπως την ονομάσατε μνήμη προσπαθεί το σύστημα να σβήσει. Ας δούμε από αυτήν την πλευρά το ζήτημα της διδασκαλίας της ιστορίας στα σχολεία και την βαθιά έλλειψη ιστορικών γνώσεων των νεώτερων γενεών, που μερικές φορές δείχνουν να ζουν στο παρόν της γειτονιάς τους. Το σύστημα προσπαθεί να κατασκευάσει τον ανθρώπινο τύπο που χρειάζεται. Συχνά πετυχαίνει, έρχονται όμως στιγμές που φαίνεται πως υπάρχουν μεγάλες ρωγμές…

Σ.Σ. Κοιτάξτε τα συνθήματα, αυτό το σύνθημα του Δεκέμβρη του ’08, «Βάρκιζα τέλος», ο συμβολισμός του το πνεύμα του συνθήματος που το γράψανε 15χρονα παιδιά έχει μεγάλη σημασία. Το ξαναλέω, η μνήμη είναι των λαών, η λήθη είναι των νικητών. Οι νικητές θα προσπαθήσουν να σβήσουν με κάθε τρόπο τη μνήμη, μέσω του σχολείου, της βιομηχανίας του θεάματος, της καθημερινής ζωής. Εμείς οφείλουμε να σταθούμε απέναντι σ’ αυτή τη διαδικασία.

Γι’ αυτό ίσως ο προδότης της ιστορίας είναι ο διανοούμενος;

Σ.Σ.: Είναι αυτός που στέκεται από καθέδρας και νομίζει ότι γνωρίζει τα πάντα. Πιστεύει πως είναι ο αλάνθαστος ηγέτης, η αυθεντία, ενώ τελικά είναι ο εν δυνάμει προδότης. Εδώ ο Μύλλερ κάνει μια βαθύτατη αυτοκριτική, αφού βάζει τον εαυτό του στη θέση του λευκού διανοούμενου. Για μένα είναι η τραγωδία του ίδιου του προσώπου που ενδιαφέρει τον συγγραφέα. Δεν θεωρώ ότι είναι νομοτελειακά κακός, αλλά κατατρύχεται εσωτερικά από βαθύτατες πολιτικές και υπαρξιακές συγκρούσεις. Είναιπρόσωπο ταυτόχρονα τραγικό και γκροτέσκο, όπως τα πρόσωπα του Ντοστογιέφσκι. Βλέπουμε σ’ αυτόν όλη τη διαδρομή από τον ήρωα ως τον ανθρωπάκο.

Αυτή είναι η διάσταση που του δίνετε στην παράσταση; Και κάτι ακόμα, στέκεστε πολύ σ’ αυτόν. Ίσως επειδή έχει να κάνει με πολλά που μας απασχολούν στις μέρες μας;Δηλαδή τι κάνει η διανόηση; γιατί πολλές φορές σιωπά ή συντάσσεται με μια ψευτοδιάθεση αυτοκριτικής; Βάζει ίσως και ένα ερώτημα για τις τέχνες… Ποιος είναι ορόλος του καλλιτέχνη; Μπορεί να υπάρξει μια καλλιτεχνική πρωτοπορία που θα τραβήξει τα πράγματα μπροστά;

Σ.Σ. Οι καλλιτέχνεςμπορούν να είναι πολύ ευαίσθητοι δέκτες των σημάτων κινδύνου που εκπέμπει μια κοινωνία, αν δεχτούν ότι είναι οργανικό μέρος της. Ταυτόχρονα, μέσα από τη δουλειά τους, μπορούν να είναι και εξαιρετικοί πομποί αυτών των σημάτων. Αυτό έκανε η ρώσικη πρωτοπορία, η artepovera, τα κινήματα της αντικουλτούρας στην Αμερική και στην Ευρώπη τη δεκαετία του 60. Θεωρώ όμως ότι οι καλλιτέχνες σήμερα στην Ελλάδα και στον κόσμο έχουν αφομοιωθεί από τη βιομηχανία του θεάματος: Είμαστε τα πιόνια επιχειρηματικών ομίλων που ως λεβιάθαν θέλουν να απορροφήσουν την καλλιτεχνική ζωή μιας χώρας.

Όμως πώς μπορεί μια διαφορετική δουλειά να φτάσει στο κοινό;

Σ.Σ.: Μιλώντας μέσα από την οχτάχρονη περίπου εμπειρία της ομάδας, μπορώ να πω ότι σε ένα βαθμό μπορεί να φτάσει στον κόσμο, ίσως γιατί αντανακλά ζυμώσεις και αγωνίες που συντελούνται εντός αυτού του κόσμου.

Υπ’ αυτήν την έννοια μπορούμε έτσι να εξηγήσουμε και την πολυαριθμία θεατρικών ομάδων που δυσκολεύονται υπερβολικά, αλλά πάντως συνεχίζουν την δουλειά τους, υποστηριζόμενες από ένα κοινό…

Σ.Σ.: Προσωπικά είμαι υποστηρικτής της ανεξάρτητης παραγωγής. Ηκαλλιτεχνική δημιουργίαπρέπει να είναι δουλειά αυτόνομων καλλιτεχνών. Από κει και πέρα πιστεύω ότι πρέπει ως καλλιτέχνες να ανοίξουμε την φαντασία μας, να συναντηθούμε να συνομιλήσουμε μεταξύ μας και με την κοινωνία, να δούμε τι νέες μορφές δημιουργίας, συλλογικότητας, συνδημιουργίας μπορούν να γεννηθούν σήμερα, στην Ελλάδα της κρίσης. Πιστεύω ότι η εποχήμας είναι γεμάτη συγκλονιστικά ερεθίσματα.

 

Δηλαδή θεωρείτε ότι βρισκόμαστε σε μια δημιουργική περίοδο, μια περίοδο γέννας.

Σ.Σ.: Επιμένω πως ως καλλιτέχνες πρέπεινα αντιλαμβανόμαστε ότι είμαστε οργανικά μέρη της κοινωνίας, αντικρύζοντας τον κόσμο υπό το πρίσμα των καταπιεσμένων. Υπενθυμίζω τη θέση του Μπένγιαμιν που πίστευε πως η φασιστική τέχνη προσπαθεί νααισθητικοποιήσει την πολιτική και οι κομμουνιστές πρέπει να απαντήσουν με την πολιτικοποίηση της αισθητικής. Δεν μιλάω για στρατευμένη τέχνη αλλά για μια τέχνη που πιάνει τον παλμό, την αγωνία, τα σήματα κινδύνου, τους φόβους τα όνειρα, τις ελπίδες της κοινωνίας. Δεν πιστεύω στην στρατευμένη τέχνη και ακούγεται ίσως λίγο αιρετικό. Αν δούμε τον Μαρξ,λάτρευε τον Μπαλζάκ, που δεν έχει καμιά σχέση με στρατευμένο συγγραφέα, ήταν όμως οξυδερκής αναλυτής της κοινωνίας του και των αδικιών της. Το ίδιο συμβαίνει με τον Παπαδιαμάντη, που ανατέμνει την ύπαρξη στις πιο μύχιες καταστάσεις της και φυσικά με τον Κάφκα. Η τέχνηείναι πολιτική αυτή η ίδια.

Για να σας το πω και με ένα άλλο τρόπο . Αν ένας θίασος ανεβάσει Μπρεχτ ή Μύλλερ κάνειαυτόματα πολιτικό θέατρο; Αν οι ηθοποιοί είναι απλήρωτοι, οι σχέσεις μεταξύ σκηνοθέτη και ηθοποιών είναι ιεραρχικές και εξουσιαστικές, αν ο δημόσιος λόγος που αρθρώνεται μέσα από την παράσταση είναι συντηρητικός και αναπαράγει την κυρίαρχη αισθητική, αν η χρηματοδότηση δίνεται από μαικήνες και επιχειρηματικούς ομίλους, πού είναι το αριστερό πρόσημο, όπως το ονομάσατε; Αν δεν μας ενδιαφέρει ουσιαστικά η τέχνη υπό το πρίσμα των καταπιεσμένων να διαπεράσει όλες τις στιβάδες της δημιουργικής διαδικασίας, αν οι ίδιοι οι καλλιτέχνες δεν αντιληφθούν τους εαυτούς τους ως εν ενεργεία δημιουργική συλλογικότητααρνούμενοι την ιεραρχία, την εξουσιαστική αντίληψη του σκηνοθέτη προς τον ηθοποιό, αν οι ίδιοι οι ηθοποιοί δεν μπορούν να ζήσουν από αυτό που κάνουν, πώς να μιλάμε για πολιτική τέχνη;

Αυτό που περιγράψατε παραπάνω, υπάρχει στη λειτουργία της ομάδας Σημείο Μηδέν;

Προσπαθούμε να καλλιεργήσουμε σε βάθος την ιδέα της συλλογικότητας. Δεν είναι πάντα εύκολο. Όταν συνεργάζεσαι με κάποιον πολλά χρόνια βλέπεις τον εαυτό σου μέσα από τα μάτιατου και πολλές φορές συγκρούεσαι με τον εαυτό σου και τις αντιφάσεις σου. Αλλά αν αποδεχτείς τη συλλογική διαδικασία, σε βοηθάει να εξελιχτείς ως άνθρωπος και καλλιτέχνης. Ταυτόχρονα συναντιέσαι όλο και βαθύτερα με τους συνεργάτες σου, γνωρίζεστε ως άνθρωποι, ως καλλιτέχνες, ως δημιουργοί. Ένα δεύτερο είναι πως ηθοποιοί και συντελεστές αμειβόμαστε από τα εισιτήρια των παραστάσεων, κι αυτό δεν επιτρέπει να ζούμε εξ’ ολοκλήρου από αυτό που κάνουμε. Τρίτο, η δουλειά μας είναι ερευνητική σε όλα τα επίπεδα, από την τέχνη του ηθοποιού ως την αισθητική της παράστασης και τις φιλοσοφικές προεκτάσεις που γεννάει. Από τη μεριά μου στόχος μου είναι καθένας από τους ηθοποιούς να νιώθει δημιουργός της παράστασης κι όχι απλώς εκτελεστικό όργανο.

Παρ’ όλ’ αυτά εσείς είστε ο σκηνοθέτης. Ακόμα κι αν έχει τεθεί υπό αμφισβήτηση το μοντέλο του σκηνοθέτη που επέβαλε ο 20ος κυρίως αιώνας, εσείς έχετε την οπτική. Πώς το ξεπερνάτε και δεν δημιουργεί σχέσεις ιεραρχίας;

Σ.Σ.: Κατά τη γνώμη μου, ο σκηνοθέτης είναι συνοδοιπόρος του ηθοποιού και όχι επικεφαλής. Πρόκειται για μια συνάντηση που απαιτεί αμοιβαία εμπιστοσύνη.Χρειάζεται να βαδίσουμε προς το ρόλο παρέα, σε βαθμό που να μην μπορείς να ξεχωρίσεις πού είναι ο ηθοποιός και πού ο σκηνοθέτης…

Σε περίπτωση διαφωνίας;

Προσπαθούμε να βρούμε σημεία συνάντησης,κοινούς τόπους έρευνας και έκφρασης. Μεταξύ άλλων, αυτός είναι ένας τρόπος να βαθαίνει η ιδέα της συλλογικότητας.Ποτέ δεν είναι όλα λυμένα, πάντα υπάρχουν αντιπαραθέσεις και ρήξεις αλλά πάντα προσπαθούμε… Άλλωστε είναι υγιές να υπάρχουν αντιθέσεις και διαφωνίες. Οι γκουρού και οι αυθεντίες είναι άχρηστοι στις μέρες μας.

Μέσα στις πρόβες αναρωτιέστε και για τον δικό σας ρόλο στο θέατρο και την ομάδα…

Σ.Σ.: Σαφέστατα. Προσπαθώ να μη φοβάμαι την αυτοαναίρεση, τη λάθος αντίληψη που ενδεχομένως έχω για τα πράγματα.Υπάρχουν φορές που οφείλω ν’ ακούσω και να ακολουθήσω τον ηθοποιό.

Θα μας δώσετε την ταυτότητα της παράστασης; Όσους δούλεψαν για την πραγματοποίησή της;

Σ.Σ. Ξεκινάμε στις 20 Μαΐου για 11 παραστάσεις μέχρι τις 5 Ιουνίου, από Πέμπτη ως Κυριακή. Η ομάδα μας αποτελείται όπως και πέρυσι από την Ελεάνα Γεωργούλη, τον Δαβίδ Μαλτέζε, τον Δημήτρη Παπαβασιλείου, την Έλλη Ιγγλίζ και την ΕβελύνΑσσουάντ. Οι φωτισμοί είναι του Κώστα Μπεθάνη. Η σκηνική εγκατάσταση έγινε σε συνεργασία με τον Ηλία Παπανικολάου.

Τα σκηνικά σας είναι πολύ χαρακτηριστικά πάντα, εγκαταστάσεις με αυτόνομη καλλιτεχνική παρουσία.

Σ.Σ. Συνήθως είχαμε αναφορά ένα καλλιτεχνικό ρεύμα (π.χ. τον γερμανικό εξπρεσιονισμό στην «Μεταμόρφωση», τη ρώσικη πρωτοπορία στο «Εμείς» κτλ). Στην «Αποστολή» είναι η πρώτη φορά που δεν υπάρχει αναφορά σε εικαστικά ρεύματα του παρελθόντος. Η παράσταση παίζεται πάνω σε ένα κόκκινο δάπεδο και οι ηθοποιοί φορούν μαύρα κοστούμια. Αλλά υπάρχει και μια εκπληκτική σύμπτωση: εφόσον βρέθηκε η ιδέα του δαπέδου και των κοστουμιών, έμαθα πως πάνω σε κόκκινο δάπεδο και με μαύρα κοστούμια παρουσίαζαν έργα στη ναζιστική Γερμανία του Μεσοπολέμου ομάδες κομμουνιστικής ή αναρχικής πολιτικής τοποθέτησης

Κάτι λέγατε προηγουμένως για κυτταρική μνήμη…

Στην «Αποστολή» του Μύλλερ το θέατρο είναι ένας χωρόχρονος όπου μνήμη και ιστορία συγκρούονται, αλληλεπιδρούν και συνδέονται, όπουδημιουργοί και θεατές αναζητούν τρόπους αυτοσυνειδησίας και χειραφέτησης,είναι οριακά θέατρο, γι’ αυτό και έχει μεγάλη θεατρικότητα. Η θέση αυτή με εκφράζει απολύτως, προσπαθώ και προσπαθούμε να έρθουμε σε ρήξη με όλα τα δεδομένα της θεαματικότητας, η δουλειά μας να είναι στα όρια του θεάτρου, ο θεατής να είναι μάρτυρας….

Η έννοια του θεατή-μάρτυρα και το μοντέλο θεάτρου που προτείνετε εξηγούν και την επιλογή σας να επιμένετε να παίζετε σε ένα πολύ μικρό χώρο, ενώ πια έχετε ένα κοινό που σαφώς ξεπερνά τις δυνατότητες του χώρου σας;

Σ.Σ.: Σχετικά με το θέατρο που παίζουμε, υπάρχει μία βαθιά σχέση και συνεργασία με τον Θόδωρο Τερζόπουλο και το «Άττις». Είναι ο δάσκαλός μου. Άλλωστε και τον Χάινερ Μύλλερ τον γνώρισα σε βάθος δουλεύοντας με τον Τερζόπουλο, ο οποίος αναγνωρίζει τον Μύλλερ ως μέντορά του. Το θέατρο «Άττις» για μένα είναι μία εστία… Πιστεύω πολύ στη σχέση δασκάλου-μαθητή, πιστεύω στην παράδοση. Στην τέχνη δεν υπάρχει παρθενογένεση. Η σχέση μαθητή-δασκάλου είναι πηγή δημοκρατίας. Διαφωνώ κάθετα με την μεταμοντέρνα αντίληψη που μας θέλει όλους suigeneris προσωπικότητες και μας έχει κάνει να αρνούμαστε δασκάλους και επιρροές, κοπιάροντας ταυτόχρονα παραστάσεις από το youtube. Ο Τερζόπουλος είναι ένας άνθρωπος πάρα πολύ συνεπής με τον εαυτό του και τις αρχές του, δεν έχει κάνει υποχωρήσεις. Για μένα είναι πηγή έμπνευσης.

ΕΠΟΧΗ, 22.4.2016

(η συνέντευξη παρουσιάστηκε σε συντομευμένη μορφή στο έντυπο φύλλο και

ολόκληρη στο ηλεκτρονικό, στην διεύθυνση:

http://epohi.gr/savvas-stroumbos-h-mnhmh-anhkei-stous-laous/)