«Αποστολή: Ανάμνηση μιας επανάστασης»

του Χάινερ Μύλλερ

από την ομάδα Σημείο Μηδέν

 

         Διαβάζοντας την συνέντευξη του Ρομπέρτο Γκαρθόν, συντονιστή των Unidos Podemos, στην πρωτοχρονιάτικη ΕΠΟΧΗ, δεν μπόρεσα να μην σκεφτώ τη νέα δουλειά της ομάδας «Σημείο Μηδέν», την παράσταση του έργου του Χάινερ Μύλλερ Αποστολή: Ανάμνηση μιας επανάστασης. Πιο επίκαιρο έργο για τους προβληματισμούς των καιρών μας δεν θα μπορούσα να φανταστώ. Σε μια από τις συνεντεύξεις του, ο Σάββας Στρούμπος είχε δηλώσει ότι η ομάδα ολοκλήρωσε την έρευνά της στο θέμα της απανθρωποποίησης και με το έργο αυτό περνά σε μια νέα θεματική: την εξέγερση της ζωής. Ήδη το γεγονός ότι η ομάδα αυτή δουλεύει πάνω σε αποφασισμένο ερευνητικό πρόγραμμα δίνει μια ιδιαίτερη βαρύτητα στη δουλειά της, καλλιτεχνικά και φιλοσοφικά.

         Στην Αποστολή ο Μύλλερ εξιστορεί την προσπάθεια τριών απεσταλμένων της Γαλλικής Επανάστασης να ξεσηκώσουν τους μαύρους της Τζαμάικα, που είναι αγγλική αποικία. Ο λευκός διανοούμενος Ντεμπυσόν, που κατέχει ηγετικό ρόλο, γιός δουλοκτήτη, δεν αργεί να προδώσει τις ιδέες της χειραφέτησης και να επιστρέψει στο ρόλο της τάξης του. Αντίθετα ο μαύρος σκλάβος Σασπόρτας και ο αγρότης Γκαλουντέκ, που έχουν υποστεί πάνω τους την καταπίεση, συνεχίζουν τον αγώνα μέχρι θανάτου. Παρά τα προβλήματα και τις αντιφάσεις που αντιμετωπίζουν, παρά την ανακοίνωση της ήττας της επανάστασης και της επικράτησης του Ναπολέοντα, συνεχίζουν να πολεμούν για το όνειρό τους.

Image result for αποστολή αττις

        Η Αποστολή γράφτηκε το 1979 και απηχεί όλη την προβληματική που ενέπνευσαν στον συγγραφέα οι δυο προηγούμενες δεκαετίες σε σχέση με τις εξεγέρσεις και τα χειραφετητικά κινήματα που παρουσιάστηκαν σε όλες τις ηπείρους: από τον παρισινό Μάη του ‘68 στα παρτιζάνικα κινήματα της Λατινικής Αμερικής και από το αντιπολεμικό κίνημα στις ΗΠΑ στους τριγμούς του Ανατολικού μπλοκ. Ο Μύλλερ σ’ αυτό του το έργο αγγίζει τον πυρήνα της επανάστασης, την ουσία της: ποιες και πόσο βαθιές είναι οι αλλαγές που φέρνει στην κοινωνία και τους ανθρώπους; Έχει την δυνατότητα να δημιουργήσει νέους ανθρώπινους τύπους ικανούς να αντέξουν την κοινωνική ανατροπή και τις νέες πραγματικότητες που θα δημιουργηθούν; Τι είναι αυτό που κάνει το γαλλικό λαό μετά την εξέγερση του Μάη να ψηφίζει Ντε Γκωλ; Γιατί το όνειρο της κομμουνιστικής κοινωνίας γίνεται το αλλόμορφο των δυτικών αυταρχισμών και των αποικιοκρατικών παραφυάδων τους; Πόσο ισχυρή είναι η κοινωνική εντροπία και ο φόβος, πόσο ισχυροί είναι οι μηχανισμοί και πόσο εύκολα εγκαταλείπεται το όραμα από τις ηγετικές ομάδες για να παρασύρει σιγά-σιγά σε ανώδυνες μεταρρυθμίσεις είτε, ακόμα χειρότερα, να προσπαθεί υποβάλει ψευδαισθήσεις νίκης και ανατροπής;

Image result for αποστολή αττις

«Πατρίδα του σκλάβου, η εξέγερση»

         Η Αριστερά, ακόμα και στις πιο επαναστατικές εκδοχές της, δείχνει να ξεχνά και σήμερα τα πραγματικά στρώματα απεύθυνσής της. Μιλά εξ ονόματός τους αλλά ούτε τα γνωρίζει πραγματικά ούτε κάνει τον κόπο να αφήσει κατά μέρος ιδεολογικές εμμονές και τις πρακτικές τους για να τα ακούσει, να τα καταλάβει και να τα συμπεριλάβει. «Πατρίδα του σκλάβου είναι η εξέγερση» λέει ξανά και ξανά ο Μύλλερ. Αλλά είναι πάντα το πρόσημο της εξέγερσης θετικό; Αν αναλάβουν δυνάμεις σκοτεινές και του μίσους να καναλιζάρουν την λαϊκή οργή, η θύελλα θα γίνει καταστροφή. Και αυτό είναι μια πιθανότητα που δεν αντιμετωπίζεται ούτε με ευχολόγια ούτε με ιδεολογικές εμμονές. Η συντηρητική στροφή της κοινωνίας και τα νεοναζιστικά σχήματα που έλκουν όλο και περισσότερο νέους ειδικά των περιθωριοποιημένων κοινωνικών στρωμάτων, συνεπικουρούντος του εξαπλούμενου με ταχύτατους ρυθμούς λειτουργικού αναλφαβητισμού, είναι εδώ πλέον. Και δεν αντιμετωπίζεται με αυτάρεσκες πορείες ή συνθήματα στους τοίχους που μοιάζουν πολλές φορές γραφικά.

         Η ουτοπία ενέχει μια συντήρηση, είναι ένα παραδείσιο «πάντα» από το οποίο λείπει η εξέλιξη, η έννοια της διαδικασίας. Αυτό είναι ίσως η επανάσταση, η αιώνια εξελισσόμενη διαδικασία που δεν βαίνει προς μια αλήθεια μοναδική και αιώνια αλλά προς ένα διαρκές «άλλο» που επιτρέπει το όνειρο και την οργαστική δημιουργία. Προς αυτό που στρέφονται ο Σασπόρτας και ο Γκαλουντέν όταν η ηγεσία τους προδίδει, όταν οι διανοούμενοι –σφοδρή κριτική στους οποίους ασκεί ο Μύλλερ, μην αφήνοντας καθόλου απέξω τον εαυτό του, αναλαμβάνοντας την ευθύνη να αυτοσυσταθούν πια ως επαναστατικό υποκείμενο.

        Σύνηθες στον Μύλλερ, στο θεατρικό ενσωματώνεται και ένα μονόλογος «Ο άντρας στο Ασανσέρ», όπου ο υπάλληλος μιας εταιρείας ανεβαίνει με το ασανσέρ στο γραφείο του «αφεντικού» -που «στο μυαλό μου τον λέω πάντα νούμερο ένα»- για να αναλάβει μια απροσδιόριστη αποστολή. Το κείμενο γίνεται καφκικός εφιάλτης στον οποίο η θεότητα της ιεραρχίας κυριαρχεί και καταπίνει τον άνθρωπο ως κοινωνική οντότητα και ύπαρξη. Μολονότι δεν είναι προφανής η συσχέτιση των δυο κειμένων, δεν είναι δύσκολο να δει κανείς την σχέση αιτίου αποτελέσματος ανάμεσά τους, την κριτική της αλλοτρίωσης στον καπιταλιστικό κόσμο.

Image result for αποστολή αττις

«Πολιτικοποίηση της αισθητικής»

        Η σκηνοθεσία δουλεύει πάνω στα προσφιλή μοτίβα του σωματικού θεάτρου στα οποία μας έχει συνηθίσει ο σκηνοθέτης Σάββας Στρούμπος. Το σώμα «εκφέρει» το κείμενο με όλες τις φυσικές του δυνατότητες: με την φωνή –που γίνεται κραυγή, ψιθύρισμα ή τραγούδι- και την σιωπή, με την κίνηση –καθαρή η σημαίνουσα χειρονομία υποβάλλει το νόημα και τις χροιές του- και με την ακινησία, με την ανάσα που φτάνει ηχηρή και πλήρης στο κοινό καλώντας το σε γόνιμη συνύπαρξη. Η σκηνοθεσία ανέδειξε την αγωνία και τα σήματα κινδύνου που εκπέμπει ο συγγραφέας, αφήνοντας επιπλέον μια ρωγμή εξόδου.

        Σύμφωνα με αυτήν την ερμηνευτική τακτική, ο σκηνοθέτης, που δούλεψε πάνω στη δοκιμασμένη μετάφραση της Ελένης Βαροπούλου, επιλέγει ένα μινιμαλιστικό σκηνικό όπου τον κυρίαρχο ρόλο παίζουν τα χρώματα και η ιστορική τους σήμανση, εδώ το κόκκινο και το μαύρο που συμφύρουν το ιστορικό πλαίσιο του έργου με την ίδια την ιδέα της Επανάστασης, όπως το υπονοεί και ο Μύλλερ (σκηνική εγκατάσταση και κοστούμια Ηλίας Παπανικολάου). Οι φωτισμοί του Κώστα Μπεθάνη δημιουργούν διακριτούς χώρους πάνω στη σκηνή μέσα στους οποίους ρέουν γεγονότα που μετουσιώνονται σε ιδέες.

Image result for αποστολή άττις

        Η υποκριτική ομάδα βρίσκεται σε στιγμή ωριμότητας, έχοντας πολύ δουλέψει πια την ερμηνευτική μέθοδο που προτείνει το Σημείο Μηδέν. Ο Δημήτρης Παπαβασιλείου (Σασπόρτας) και η Έλλη Ιγκλίς (Γκαλουντέκ) «ζωντανεύουν» ουσιαστικά τις αντιφάσεις, τις παλινδρομήσεις και το πείσμα των ηρώων που ερμηνεύουν. Σε υψηλή υποκριτική στιγμή η Ελεάννα Γεωργούλη, διασχίζει το ρόλο του Ντεμπυσόν, ανατέμνοντας το πρόσωπο και αναδεικνύοντας το ιδεολογικό πλέγμα που αντιπροσωπεύει. Συνθέτει, με πλήρη συνείδηση της πολιτικής ουσίας, όχι απλώς ένα προδότη της επανάστασης αλλά μια παγωμένη βαθιά ταξικά προσδιορισμένη ύπαρξη, που εύκολα εγκαταλείπει ιδανικά που δεν πίστεψε ποτέ πραγματικά για να επανέλθει δριμύτερος στην υπεράσπιση ενός βαθύτατα ιεραρχικά προσδιορισμένου κόσμου. Η νεαρή Έβελυν Ασουάντ, που πρωτοείδαμε πέρυσι με την ομάδα, είναι μια αποκάλυψη για τη δονούμενη ερμηνεία της και τα εξαιρετικά φωνητικά της προσόντα. Ο Δαβίδ Μαλτέζε, τόσο ως Αντουάν όσο κυρίως ως «άνδρας στον ανελκυστήρα», εντυπωσιάζει με την ακρίβεια της ερμηνείας του και την ουσιαστική προσέγγιση της λεπτομέρειας. Μια ερμηνεία που συναιρεί την εμπειρία του Κάφκα με αυτήν του Ντοστογιέφσκυ.

ΕΠΟΧΗ, 8.1.2017