ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ ΠΕΙΡΑΙΑ

ΜΕ ΘΕΜΑ

«Όψεις της αρχαιογνωσίας στο σύγχρονο σχολείο»

(3η συνάντηση, Πειραιάς 18.4.2016)

         Συναδέλφισσες και συνάδελφοι,

        Πριν ξεκινήσω την εισήγησή μου θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας μερικές σκέψεις γενικά για την αρχαιογνωσία στο σχολείο. Ίσως επειδή κι εμείς οι ίδιοι είμαστε παιδιά του ίδιου σχολικού συστήματος μέσα στο οποίο ζούμε και διδάσκουμε, δυσκολευόμαστε να παραδεχτούμε πως το πράγμα έχει φτάσει στα όριά του, δυσκολευόμαστε να παραδεχτούμε την αναγκαιότητα ριζικών αλλαγών στα σχολικά προγράμματα. Οι περισσότεροι από μας άλλωστε, είμαστε άνθρωποι μια άλλης εποχής, που μύριζε χαρτί και είχε ανάγκη το μολύβι. Ο τρόπος που πλησιάζουμε τον αρχαίο κόσμο είναι εντελώς παρωχημένος και απωθητικός, ακουμπά σε μια αντίληψη που έρχεται από την βαυαροκρατία και τον νεοκλασικισμό. Έχουμε κι εμείς εγκλωβιστεί σε ιδεοληψίες και εμμονές. Ξεχνάμε, για παράδειγμα, ότι πολλοί από μας διδαχτήκαμε την απλή καθαρεύουσα, μάθαμε να γράφουμε με πολυτονικό, είχαμε -με την θέλησή μας ή όχι- επαφή με την εκκλησία και την ευαγγελική γλώσσα, έτσι η μετάβαση στην αρχαία ελληνική δεν ήταν πολύ δύσκολη. Αλλά και πάλι, έτσι ήταν άραγε για όλους τους συμμαθητές και συμμαθήτριές μας;

         Λέμε ότι διδάσκουμε αρχαία ελληνικά, ενώ στην πραγματικότητα διδάσκουμε μια συγκεκριμένη συγχρονία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας. Ακόμα και ο καλύτερος μαθητής, τελειώνοντας το σχολείο δεν μπορεί να διαβάσει στίχους του Όμηρου ή του Πινδάρου στο πρωτότυπο, δυσκολεύεται να κατανοήσει ένα κείμενο του Βασιλείου. Φυσικά ούτε τραγικό λόγο στο πρωτότυπο μπορεί να κατανοήσει. Άσε που τα χορικά είναι εκτός ύλης έτσι κι αλλιώς λες και η δωρική διάλεκτος δεν ανήκει στον κορμό της ελληνικής. Αλλά αυτό είναι άλλη ιστορία. Και για να είμαστε ειλικρινείς, πόσοι γονείς από όσους κόπτονται σήμερα υπέρ της διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών μιλώντας με ιδεολογικοποιημένα, αντιεπιστημονικά επιχειρήματα που διαβάζουν σε ύποπτες ιστοσελίδες, ως μαθητές μισούσαν τα αρχαία, αλλά θεωρούν ότι τα παιδιά τους πρέπει να τα μάθουν (χωρίς άλλο σχόλιο για το τι σημαίνει αυτό); αλλά και πόσοι από μας, αν δεν έχουν μια συγκεκριμένη διδακτική ή ερευνητική ανάγκη, παίρνουν για να διαβάσουν το βράδυ στο κρεβάτι τους πριν κοιμηθούν κείμενα της αρχαίας γραμματείας στο πρωτότυπο;

         Επιμένουμε σε μια στείρα γλωσσική διδασκαλία γεμάτη μεταγλωσσικούς τύπους και επιμένουμε σε κάτι που ποτέ μου δεν κατάλαβα γιατί είναι τόσο σημαντικό: να μάθει το παιδί την μετάφραση, λες και αυτό είναι η πεμπτουσία του κειμένου. Είμαστε δηλαδή ευχαριστημένοι αν παπαγαλίσει μερικές περικοπές από αποσπάσματα κειμένων που δεν τα καταλαβαίνει και γι’αυτό δεν το ενδιαφέρουν. Αν στην θέση του Θουκυδίδη βάλουμε τον Σαίξπηρ ή τον Ρακίνα ή και κάποιο νεότερο συγγραφέα θα θεωρούσαμε ότι το παιδί που έχει αποστηθίσει ένα κομμάτι από τον «Βασιλιά Ληρ» ξέρει αγγλικά και κατανοεί το σαιξπηρικό σύμπαν;

          Το πρόγραμμα λέει ιστοριογραφία στην Α΄ λυκείου, ρήτορες και τραγωδία στη Β΄ και στην Γ΄ φιλοσοφικό λόγο η κατεύθυνση. Ας μην πω για την Γ΄λυκείου που είναι μια ιδιαιτερότητα με την αθλιότητα των πανελλαδικών (για να διδαχτεί σωστά ο Αριστοτέλης και να μην πέσουμε στο στείρο διδακτισμό και την παπαγαλία θα έπρεπε να υπάρχει στοιχειώδης το τονίζω, στοιχειώδης γνώση της ιστορίας της περιόδου της ιστορίας των ιδεών και της φιλοσοφίας έστω ως τότε). Να πάω στην α΄ λυκείου, όπου για λόγους γλωσσικής εξοικείωσης, οι μαθητές διδάσκονται πρώτα το τέλος του Πελοποννησιακού Πολέμου από τον Ξενοφώντα και έπειτα ένα επεισόδιο από τον ίδιο πόλεμο, ένα επεισόδιο στη μέση του πουθενά που για να το καταλάβεις πραγματικά πρέπει να έχει μια εξαιρετική εποπτεία του ρόλου των συγκρούσεων Κέρκυρας και Κορίνθου στο σύνολο των συγκρούσεων που ο Θουκυδίδης μας έμαθε ως Πελοποννησιακό Πόλεμο. Δηλαδή αν σ’ εμάς κάποιος έδινε μερικές σελίδες για τη μάχη της Τσατανούγκα (1863,) θα καταλαβαίναμε πολλά πράγματα από τον αμερικανικό εμφύλιο;

         Και θυμώνω γιατί όταν φτάνουμε σε εκείνο το συγκλονιστικό κεφάλαιο για την παθολογία του πολέμου που είναι σαν να γράφτηκε χτες, τα παιδιά είναι τόσο κουρασμένα που δεν μπορούν να πάρουν ό,τι έχει να τους δώσει στο βαθμό που θέλουμε τουλάχιστον. Σκεφτόμουν τι πραγματικά ξέρει ένα 18χρονος νεαρός για τον αρχαίο κόσμο και την αρχαία Ελλάδα; Την καθημερινή ζωή, τους γάμους, τις κηδείες, το φαγητό, τα γλέντια; Τι ξέρει για τα παιδιά της ηλικίας του; Για τις κοινωνικές τάξεις; Για τον τρόπο παραγωγής; Για την θρησκεία; Όλα αυτά που ζωντανεύουν μια κοινωνία, ένα πολιτισμό και τις αξίες τους; Όλα ένα «ειρήσθω εν παρόδω» είναι, ανάμεσα σε συντακτικά φαινόμενα και επί μέρους γεγονότα. Τι ξέρει για τον κόσμο της Μεσογείου, τις σχέσεις των λαών, το εμπόριο, τις ροές των μυθικών μοτίβων; Τι ξέρει για τη μυθολογία; Τι ξέρει για την επιστήμη, τις πολιτικές θεωρίες, τις ιδέες; Μπορεί να δει πραγματικά ένα γλυπτό του αρχαίου κόσμου και να το καταλάβει πραγματικά; Αν μπορούσαν να συμβούν αυτά, τότε ίσως οι μαθητές να πήγαιναν προς την αρχαία ελληνική και να ωφελούνταν πραγματικά από την επαφή μαζί της –ακόμα και γλωσσικά- μολονότι ας δεχτούμε επιτέλους ότι η γλωσσική συνέχεια δεν χάνει τίποτε αν αντέξουμε ότι μορφοσυντακτικά η ελληνική άλλαξε πολύ στο πέρασμα του χρόνου και πως η γνώση της μιας συγχρονίας δεν πηγαίνει σε ευθεία γραμμή προς την άλλη. Επίσης ας αντέξουμε ότι χωρίς αναγνωστικές εμπειρίες, οι έφηβοί μας δεν μπορούν να δουν τις ομοιότητες των δύο συγχρονιών. Και αναγνωστικές εμπειρίες μπορεί να έχουν στη γλώσσα που μιλούν.

         Αν μπορούσα να κάνω μια πρόταση θα ήταν να αλλάξει τελείως η διδασκαλία των αρχαίων ελληνικών. Το τεχνικό μέρος να μπει στην επιλογή, και ο αρχαίος κόσμος –τοποθετώ την ύστερη αρχαιότητα περίπου στα μέσα του 6ου αι.- να ζωντανέψει μπροστά τους πληθυντικός και δυναμικός, μέσα από ένα πολυθεματικό πεδίο με μακροϊστορική οπτική, που θα συνταιριάζει την ιστορία, τη γεωγραφία, την εθνολογία, τη μυθολογία και φυσικά τη φιλολογία. Που θα επιτρέπει στο μαθητή μια εποπτεία πλατιά και επιτέλους θα τον φέρνει σε επαφή με περιόδους και κόσμους πολύ σημαντικούς που ουδέποτε μαθαίνει. Τουλάχιστον για τις δύο πρώτες λυκειακές τάξεις. Αλλιώς κινδυνεύουμε από δυο ακρότητες: είτε τα παιδιά μας γυρνούν εντελώς την πλάτη στον αρχαίο κόσμο είτε τον προσλαμβάνουν μέσα από τα εθνικιστικά παραληρήματα. Και στις δυο περιπτώσεις χαμένοι βγαίνουν και οι νέοι, και η πολιτιστική παράδοση και η επιστημονική αλήθεια και η γλώσσα και η δημοκρατία.

800px-Aias_Kassandra_Louvre_G458

          Συναδέλφισσες και συνάδελφοι,

         Η εισήγησή μου αφορά κατά κύριο λόγο την διδασκαλία της αρχαίας ιστορίας στο λύκειο και δεν θα πω τίποτε πρωτότυπο. Θα μοιραστώ μαζί σας μια εμπειρία. Η αρχαία ιστορία είναι ίσως το πιο αδικημένο μάθημα στο σχολείο, στο λύκειο ειδικότερα. Η νεότερη ιστορία αποτελεί αντικείμενο αντιπαραθέσεων και όλη η κοινωνία νιώθει πως έχει λόγο για το περιεχόμενο και τον τρόπο διδασκαλίας της. Για την αρχαία ιστορία κανείς δεν μιλά. Ποια η ύλη της, ποιος την διδάσκει, μάλλον δεν απασχολεί πολύ κόσμο. 25 χρόνια δασκάλα σε πάνω από 10 λύκεια της χώρας, ιστορικός με διδακτορικό στην αρχαία ιστορία, με ειδικότητα την ύστερη αρχαιότητα, με εκδοτική δραστηριότητα στα απόκρυφα χριστιανικά κείμενα ως ιστορική πηγή, έχω διδάξει ελάχιστες φορές αρχαία ιστορία. Γιατί η αρχαία ιστορία είναι μάλλον ένα δίωρο προς συμπλήρωση ωραρίου. Και όχι ένα επιστημονικό πεδίο με στιβαρή μεθοδολογία και εξαιρετικά απαιτητικό ως προς το γνωστικό του μέρος.

         Ας ξεκινήσω με ένα ερώτημα: γιατί πρέπει και στο Λύκειο η ιστορία να διδάσκεται χρονολογικά; Για τρίτη φορά στα δώδεκα χρόνια της μαθητικής ζωής ενός παιδιού. Όταν μάλιστα δεν προστίθεται καμιά καινούρια διάσταση, ούτε καν νέο πληροφοριακό υλικό, αλλά αναδιατυπώνονται οι ίδιες πληροφορίες, με την ίδια σειρά και με την ίδια λογική. Έστω περίπου. Έτσι στο νου του μαθητή δημιουργείται το σχήμα: τα αρχαία χρόνια, τα παλιά, είναι για τα παιδιά, ο μεσαίωνας βασανίζει τις μεσαίες τάξεις κάθε βαθμίδας και οι μεγάλοι ασχολούνται με τα νεότερα χρόνια και την σύγχρονη εποχή. Ποιοτικά, ιστορία είναι μόνο η σύγχρονη εποχή. Φυσικά ένα τέτοιο σχήμα εξυπηρετεί την παπαρρηγοπούλεια θεώρηση της ιστορίας, την εθνοκεντρική, και την θεωρία της ιστορικής συνέχειας. Έτσι κι αλλιώς κέντρο των αφηγήσεών μας είναι πάντα και μόνο η Ελλάδα. Γι’ αυτό συρρικνώνεται όλο και περισσότερο έως εξαφανίσεως η διδασκαλία των ανατολικών πολιτισμών και των προελληνικών πολιτισμών του Αιγαίου.

         Κάτι ακόμη –που αφορά γενικά τα μαθήματα στο Λύκειο- η τυραννία της ύλης. Όχι δηλαδή η άσκηση σε μεθοδολογία προσέγγισης ενός γνωστικού πεδίου αλλά οι σελίδες ενός εγχειριδίου και οι πληροφορίες που περιέχονται σ΄ αυτές…

        Τις λίγες φορές που κατάφερα να έχω αρχαία ιστορία, έκανα μια ανακατάταξη της ύλης, διαλύοντας το βιβλίο και ανασυνθέτοντάς το. Οφείλω να ομολογήσω ότι οι πρώτες φορές ήταν στο 1ο Λύκειο Ελευσίνας, όπου υπήρχε μια από τις περίφημες εκείνες 500 πρότυπες σχολικές βιβλιοθήκες, που μας επέτρεπαν να δουλεύουμε σεμιναριακά γύρω από μεγάλα πολύχρωμα τραπέζια με ανοιχτούς υπολογιστές, τηλεόραση για ταινιομαθήματα, βιβλία και άλμπουμ τέχνης στη διάθεσή μας και μια εξαιρετικά πρόθυμη συνάδελφο βιβλιοθηκάριο, την φιλόλογο κυρία Ελένη Καραβανίδου, που έκανε τα πάντα για να διευκολύνει τη δουλειά μας. Πάντως και στο Ζάννειο αργότερα, χωρίς τίποτε από τα παραπάνω, έκανα πάλι το ίδιο πρόγραμμα –με δυσκολίες αλλά όχι ακατόρθωτα.

         Το παράδειγμα δουλειάς που θα καταθέσω αφορά την περίοδο μέχρι τα Χριστούγεννα, ίσως και λίγα μαθήματα μέσα στο Γενάρη. Ελπίζοντας πάντα ότι δεν θα χαθούν πολλές διδακτικές ώρες. Ο στόχος μου είναι να καταλάβουν τα παιδιά τρία σημαντικά πράγματα: το πρώτο ότι η έννοια της ανάγκης κινεί την ανθρώπινη δραστηριότητα, το δεύτερο πως οι δυο μεγάλες κυρίες της ιστορίας είναι η οικονομία και η πολιτική, το τρίτο είναι να μάθουν να αντιμετωπίζουν ιδέες, γεγονότα και εξελίξεις μέσα στην εποχή τους και μέσα στα πλαίσια της κοινωνίας που τα γέννησαν και όχι με αναφορά στις δικές μας ηθικές και άλλες κατηγορίες και εν γένει να μάθουν την αξία των πολιτισμών και των ανταλλαγών στον παγκόσμιο πολιτισμό, πως κάθε φορά σε ένα μέρος της γης συντελείται ένα θαύμα και μετά το θαύμα συντελείται κάπου αλλού, αλλά για το αλλού αυτό το πριν είναι αναγκαίο. Για την έννοια της ανάγκης, χρησιμοποιήσαμε δυο παραδείγματα που αναλύσαμε αρκετά διεξοδικά: τα συστήματα γραφής και το ταξίδι ή μάλλον τα μέσα ταξιδιού ή καλύτερα το πλοίο. Έτσι:

      • Κατανάλωσα τον χρόνο των δύο πρώτων μαθημάτων για να συζητήσουμε με τα παιδιά τι είναι η ιστορία και γιατί οι άνθρωποι θέλουν να ξέρουν για το παρελθόν τους και να διατηρήσουν στη μνήμη το παρόν τους ως παρελθόν των μεταγενέστερων. Εδώ προσπάθησα να σπάσω τις αντιστάσεις των παιδιών και να μην αναλωθούν σε κοινοτοπίες που έχουν μάθει να λένε χωρίς να τις πιστεύουν. Η αφόρμηση ήταν η επίδειξη μιας σπηλαιογραφίας (π.χ. αυτής με τα αποτυπώματα των χεριών ή το κυνήγι ενός μεγάλου ζώου). [2] Αν μπορούμε, όμως, να διαθέσουμε και μια τρίτη ώρα, βοηθητικό είναι το παιχνίδι της καταγωγής (από πού είσαι και τι ξέρεις για την οικογένειά σου, γιατί ξέρεις όλα αυτά τα στοιχεία, γιατί ζήτησες να τα μάθεις). Επειδή τα παιδιά θεωρούν επιστήμη μόνο ό,τι σχετίζεται με πειράματα, τύπους, αποδείξεις, και αυτού του τύπου τη γνώση εκτιμούν, είναι καλό στην ίδια ενότητα να δείξουμε γιατί η ιστορία είναι επιστήμη; και να τονίσουμε την ανάγκη ακριβολογίας
      • Στην ίδια ενότητα ενέταξα μερικούς προβληματισμούς πιο θεωρητικούς, χωρίς όμως να εμβαθύνω ιδιαίτερα γιατί η ηλικία και η αναγνωστική εμπειρία των παιδιών είναι μικρή. Π.χ. η αντικειμενικότητα, η ανάγκη διασταύρωσης των πηγών και άλλα τέτοια ζητήματα, όλα διδαγμένα με απλά παραδείγματα και με ερωτήσεις που βοηθούσαν τα παιδιά να δημιουργήσουν δικά τους ερωτήματα –συχνά με αναγωγή στην προσωπική ζωή των ανθρώπων [3,4,5,6 Την άσκηση την ενέταξα φέτος στην εισαγωγή της ιστοριογραφίας στα αρχαία ελληνικά της Α΄Λυκείου].
      • Το επόμενο βήμα ήταν να μάθουμε να διαβάζουμε τον χάρτη. Από τα πιο απλά πράγματα που δεν είναι καθόλου αυτονόητο πως τα γνωρίζουν τα παιδιά: τα σημεία του ορίζοντα, οι διαφορές γεωφυσικού από πολιτικό χάρτη. Αλλά και δυσκολότερες έννοιες: η έννοια των συνόρων, οι αλλαγές των συνόρων μέσα στην ιστορία αλλά και η ίδια η αντίληψη του χώρου και του σχήματος μιας περιοχής, οι συσχετισμοί των εκτάσεων. Παράλληλα, οι μαθητές ασκήθηκαν να καταλάβουν τις δυνατότητες της οικονομίας μιας χώρας –τομείς παραγωγής, τρόποι μετακίνησης, ακόμα και να εικάσουν φιλικές και εχθρικές σχέσεις με γειτονικούς λαούς- παρατηρώντας τον χάρτη [8]. Η χρήση διαδραστικών χαρτών που αναπτύχθηκε τα τελευταία χρόνια είναι εξαιρετικά βοηθητική. Μπορούμε π.χ. να δείξουμε σε βάθος χρόνου τις περιπέτειες μιας περιοχής ή μιας πόλης.
      • Επιμείναμε στην κατανόηση όρων όπως: π.Χ και μ.Χ, αρνητικοί χρόνοι και θετικοί χρόνοι, πώς βρίσκω τον αιώνα στον οποίο ανήκει μια χρονολογία, διαφορετικά συστήματα των αρχαίων λαών ακόμα και των ελληνικών πόλεων, παραδείγματα πάνω στον άξονα του χρόνου. Επεκταθήκαμε επίσης στην συμβατικότητα της χρονολογίας (π.χ. διαφορετικά όρια εποχών χαλκού, σιδήρου κτλ ανά λαό αλλά και χριστιανικοί, μωαμεθανικοί πληθυσμοί) και μπήκα λίγο στην ενιαιοποίηση της χρονολογίας για λόγους οικονομικούς και πολιτικούς χωρίς περισσότερες λεπτομέρειες [9,10,11]

                               Χάρτες που δείχνουν τις αλλαγές των συνόρων είναι χρήσιμοι για να μας βάλουν        στην έννοια της χρονολογίας και της χρονολόγησης. Όταν έκανα το πρόγραμμα αυτό δεν υπήρχαν πολλά τέτοια υλικά και αναγκαστικά εφευρίσκαμε. Βοηθούσαν πολύ τα παιδιά με την εφευρετικότητά τους.

  • Έπειτα, αφιερώσαμε 2 ώρες για να συζητήσουμε τις πηγές της ιστορίας: υλικά κατάλοιπα και γραπτές πηγές. Εδώ κυρίως μας ενδιέφερε να ασκηθούν τα παιδιά στο πώς βλέπουμε τα εκθέματα των μουσείων και τους αρχαιολογικούς τόπους. Σταθήκαμε στις επιγραφές και ειδικά στους οδοδείκτες και στους τάφους.[12,13,14,15,16,17]. Στην ενότητα αυτή μιλήσαμε και για την λογοτεχνία και τον κινηματογράφο ως πηγή ιστορίας. Στην Ελευσίνα, «έκλεψα» λίγο περισσότερο χρόνο: είδαμε μερικά αποσπάσματα από χολιγουντιανές ταινίες με θέματα από την αρχαία ελληνική ιστορία και μυθολογία, από τον ρωμαϊκό κόσμο και τα πρώτα χριστιανικά χρόνια και κουβεντιάσαμε τις αποκλίσεις χρησιμοποιώντας εικαστικό υλικό από την κάθε εποχή και αποσπάσματα ιστορικών (ιδίως από τον Δίωνα Κάσσιο). Στο Ζάννειο έδειξα την ταινία «Μονομάχος» του Ρίντλεϋ Σκοτ και εστιάσαμε στην ταυτότητα και εκπαίδευση των μονομάχων αλλά και στην προσωπικότητα του Κόμμοδου.

046_polyxeni

              Από εδώ και πέρα, ήμασταν έτοιμοι να περάσουμε σε μεγάλες θεματικές ενότητες που αφορούσαν τομείς της δραστηριότητας του ανθρώπου. Κέντρο μας ήταν βασικά η Μεσόγειος και οι περιμεσόγειοι πολιτισμοί. Πρώτος τομέας οι οικονομικές δραστηριότητες. Με την δουλειά που είχε γίνει στους χάρτες, τα πράγματα πια ήταν εύκολα. Εδώ να τονίσω ότι δεν ξέφυγα καθόλου από το βιβλίο, παρά τις επιστημονικές διαφωνίες που μπορεί να έχω με τα σχετικά εγχειρίδια. Αναδόμησα απλώς το υλικό. Δουλειά μας εδώ ήταν να κατανοήσουμε

    • Α. τις οικονομικές δραστηριότητες των λαών της Μεσογείου από την εποχή του χαλκού μέχρι τα κλασικά και τα ελληνιστικά χρόνια και την πρωτεύουσα θέση της γεωργίας
    • Β. το ρόλο που παίζει το ανάγλυφο μιας χώρας για την ανάπτυξη οικονομικών δραστηριοτήτων (κτηνοτροφία, αλιεία εμπόριο)
    • Γ. το ρόλο της βιοτεχνίας και του εμπορίου (μορφές εμπορίου, εμπόριο και μεταφορά ιδεών από πολιτισμό σε πολιτισμό)
    • Δ. επαγγέλματα της αρχαιότητας [18,19,20, 21]
    • Ε. άλλες πηγές εσόδων του αρχαίου κόσμου (δώρα, λαφυραγωγία, πειρατεία)

                    Από την Κρήτη και την Κύπρο, την Ελλάδα και την Αίγυπτο μέχρι την Περσία και την Μεσοποταμία, παρατηρώντας τις ομοιότητες και προσπαθώντας να κατανοήσουμε τις διαφορές.

 Μιλήσαμε επίσης διεξοδικά για τα ταξίδια στην αρχαιότητα.

                 Με το ίδιο σκεπτικό δουλέψαμε τις κοινωνικές τάξεις και τους τρόπους διοίκησης, τα πολιτεύματα. Στις κοινωνικές τάξεις σκοπός ήταν να δουν και να καταλάβουν το τριαδικό σχήμα διαίρεσης της κοινωνίας: άρχοντες – ελεύθεροι επαγγελματίες- δούλοι και τον ρόλο των δούλων στην οικονομία και στην καθημερινή ζωή (ομολογώ ότι το παράκανα λιγάκι εδώ γιατί ελέγξαμε πολύ διεξοδικά το θέμα φτάνοντας μέχρι τους μονομάχους στη Ρώμη με οπτικό υλικό, αποσπάσματα από ταινίες και γραπτές πηγές) [22,23,24]. Επίσης κάναμε λόγο για έννοιες όπως κοινωνικές κατηγορίες, τάξεις, φυλετική διαίρεση της κοινωνίας (Εβραίοι, Άραβες), αλλά χωρίς να εμβαθύνουμε πολύ.

  • Σε ό,τι αφορά τα πολιτεύματα, προσπαθήσαμε πριν απ’ όλα να κατανοήσουμε τι θα πει «πολίτευμα», τι σημαίνει πολιτική οργάνωση μιας κοινωνίας, την αναγκαιότητα των νόμων (άρα και της καταγραφής τους)[25] Προσπαθήσαμε να κατανοήσουμε τους όρους περιγραφής τους. Σταθήκαμε στην θεοκρατική μοναρχία και στο γεγονός ότι για αιώνες οι βασιλείς είχαν πάντα με τον ένα ή τον άλλο τρόπο θεϊκή εξουσία (φτάνοντας μέχρι το φραγκικό κράτος και την ελέω Θεού μοναρχία, το Βυζάντιο, το Ισλάμ αλλά και στη σύγχρονη εποχή, παρόλο που την εποχή που έκανα το μάθημα δεν είχαμε ακόμη τις σκληρές εξελίξεις της εποχής μας). Αναρωτηθήκαμε τι συνέβη στη Φοινίκη και την Ελλάδα και είχαμε διαφορετικές εξελίξεις και μιλήσαμε για την δημοκρατία. Εδώ φυσικά σταθήκαμε αρκετά με συγκρίσεις ανάμεσα στη νότια Ελλάδα με τις πόλεις –κράτη και την Ήπειρο και Μακεδονία. Προσπαθήσαμε να καταλάβουμε έννοιες όπως ισότητα, ισηγορία κτλ μέσα στο κοινωνικό και ιστορικό τους πλαίσιο, να δούμε πώς ο συγχρωτισμός ανθρώπων διαφορετικών κοινωνικο-οικονομικών ομάδων και η ισότιμη προσφορά τους σε ένα κοινό στόχο αλλάζει τις κοινωνικές αντιλήψεις, να εξηγήσουμε τις ιδιαιτερότητες της αθηναϊκής δημοκρατίας (γυναίκες-δούλοι) κτλ.

          Θρησκεία

          Η θρησκεία ήταν ένα μεγάλο κεφάλαιο που μας πήρε αρκετό χρόνο: συγκρίναμε θρησκευτικά συστήματα, μυθολογίες, είδαμε τις απεικονίσεις του θείου –ή την μη απεικόνιση του θείου- παρακολουθήσαμε ιδέες και πίστεις να περνούν από λαό σε λαό. Προσπαθήσαμε να εξηγήσουμε επιστημονικά μερικά θέματα όπως ο Κατακλυσμός (που υπάρχει και στο βιβλίο). Τότε η ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ είχε δώσει μερικά ενδιαφέροντα ντοκιμαντέρ, μεταξύ των οποίων και ένα που αφορούσε την κιβωτό και τον κατακλυσμό και την πιθανή εξήγησή του. Είδαμε τον ανθρωπομορφισμό σε σχέση με την τερατομορφία, μιλήσαμε για το τέρας στην αρχαιοελληνική θρησκεία και σταθήκαμε στα θέματα θανάτου και ταφής στους ανατολικούς πολιτισμούς, στους αιγαιακούς πολιτισμούς και μέχρι την εμφάνιση του χριστιανισμού. Ο ανθρωπομορφισμός ήταν ευκαιρία για να δούμε τις αξίες του αρχαίου ελληνικού κόσμου και την προσφορά του στον παγκόσμιο πολιτισμό (εξηγώντας με συντομία την Αναγέννηση). Μιλήσαμε για την ανεξιθρησκία της αρχαίας θρησκείας με αφορμή την Βενδίδα και την μεταφορά της λατρείας της στην Αθήνα αλλά και για την Περσία και τη Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, μπαίνοντας πολύ λίγο σε θέματα που αφορούν στα πρώτα βήματα του χριστιανισμού και είδαμε την θρησκεία ως δεσμό και δεσμά των κοινωνιών. Έτσι ήταν εύκολο να καταλάβουν τα παιδιά και τον ρόλο που λέμε πως έχει στον αρχαίο κόσμο και αργότερα η θρησκεία.

Δεν χρειάστηκε ειδικό κεφάλαιο για την τέχνη. Καθόλη την διάρκεια των μαθημάτων μας διαβάζαμε αρχαία λογοτεχνία και χρησιμοποιούσαμε συνεχώς υλικό από την γλυπτική, την αρχιτεκτονική και την ζωγραφική. Έτσι τα παιδιά είχαν κατά νου ότι η τέχνη είναι ομορφιά, ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής του ανθρώπου, όχι μια εξαίρεση αλλά ένας κανόνας. Αποτελεί κομμάτι της ζωής μιας κοινωνίας και εκφράζει αυτήν την κοινωνία. Γι’ αυτό κλείναμε τα μαθήματα διαβάζοντας τον πρόλογο των Τρωάδων και βλέποντας πώς ο ποιητής σχολιάζει την στάση των Ελλήνων στον πόλεμο.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Οι αριθμοί μέσα στις αγκύλες παραπέμπουν στο Power Point που συνόδευε την εισήγηση με φωτογραφικό υλικό και ασκήσεις.

Για όλο το πρόγραμμα οι μαθητές δεν είχαν να μάθουν τίποτε «απ’ έξω». Στηριζόταν όλο σε σκέψεις και ερωτήματα που μας γεννούσε η συζήτηση, φυσικά με την σχετική καθοδήγηση. Υπήρξαν φορές που δεν είχα προετοιμαστεί για μια ερώτηση ή δεν με είχε ποτέ απασχολήσει ποτέ το θέμα της, όπως το ερώτημα που δέχτηκα μια φορά: τι έκαναν τα σκουπίδια τους οι αρχαίοι (Ελευσίνα γαρ, με πιλοτικό πρόγραμμα διαχείρισης απορριμμάτων)

Υπήρξαν φορές που η αφόρμηση του μαθήματος γινόταν από το αρχαιολογικό υλικό της Ελευσίνας. Κοντά στο σχολείο υπήρχε μέρος του Αδριάνειου Υδραγωγείου, ενώ ο αρχαιολογικός τόπος ήταν προσβάσιμος με τα πόδια.

 

Advertisements