… Για να παίζουν τα παιδιά   στην οδό Ευτυχίας

( της Θαλασσιάς Αντωνοπούλου στο θέατρο Επί Κολωνώ)

5. Αθηνά Χατζηεσμέρ, ετών 17

Η Η. Μαυρομάτη

         Τα τελευταία χρόνια οι θεατρικές μας σκηνές φιλοξενούν συχνά παραστάσεις, μονολόγους στην πλειονότητά τους, με θέμα τη ζωή κάποιου επώνυμου, γνωστού ή λιγότερο γνωστού προσώπου από την λαϊκή τέχνη ή την εθνική αντίσταση. Έχουμε δει αρκετά καλές δουλειές με καταξιωμένους συντελεστές, που μάλιστα συζητήθηκαν πολύ. Τα κείμενα στηρίζονται στην βιογραφία ή την αυτοβιογραφία του προσώπου. Η επιτυχία τέτοιων παραστάσεων πολλαπλασιάζει το είδος. Έως κορεσμού, θα έλεγα, αλλά δεν το λέω, κατανοώντας απολύτως την δύσκολη θέση των καλλιτεχνών και την αγωνία τους να επιβιώσουν, αφήνοντας το ίχνος τους με στοιχειώδη τουλάχιστον αξιοπρέπεια. Άλλωστε εκτός του πρακτικού σκοπού, που θα μπορούσε να υπηρετηθεί και από άλλα θέματα, διακρίνουμε και μια διάθεση της τέχνης να ανιχνεύσει τη νεότερη ιστορία. Κάτι σαν τους ιστορικούς περιπάτους που οργανώνονται τελευταίως για να γνωρίσουμε με τρόπο γόνιμο και συλλογικό την ιστορία των πόλεων και των γειτονιών μας.

         Έχω δει πολλές τέτοιες δουλειές και αρκετές ανάμεσά τους με έχουν συγκινήσει. Έχω χαρεί ωραίες και καμιά φορά μεγάλες ερμηνείες. Όχι πάντα είναι αλήθεια, γιατί η παράσταση ενός ιστορικού προσώπου έχει μεγάλους κινδύνους και πρέπει ειδικά ο ηθοποιός θα το ερμηνεύσει να πατάει γερά στα πόδια για να δει τον άνθρωπο πίσω από το όνομα.

         Η παράσταση «Αθηνά Χατζηεσμέρ, ετών 17» ήταν μια ευχάριστη έκπληξη, γιατί μοιάζει να ανανεώνει το είδος αυτών των μονολόγων, συγγραφικά και ερμηνευτικά. Το κείμενο είναι της Θαλασσιάς Αντωνοπούλου. Νέα κοπέλα η συγγραφέας, 28 χρόνων, απόφοιτη του Τμήματος Θεατρολογίας του ΕΚΠΑ, διαβάζω σε μια συνέντευξή της, έγραψε το κείμενο ειδικά για την παράσταση –είναι η πρώτη της συγγραφική δουλειά-, έτσι έχουμε ένα κανονικό θεατρικό έργο, όχι διασκευή πεζού, και κατάφερε να ζωντανέψει μπροστά μας την Αθηνά Χατζηεσμέρ. Ένα κείμενο ουσιαστικό, αφαιρετικό και ποιητικό. Η συγγραφέας γοητεύεται την ηρωίδα της αλλά δεν ταυτίζεται ακριβώς μαζί της. Γι’ αυτό δεν την ηρωοποιεί. Το έργο της δεν έχει επικότητα ούτε επιπολάζοντα λυρισμό. Δεν έχει τον κουραστικό και ενοχλητικό διδακτισμό, παγίδα για έργα που μιλούν για την Αντίσταση. Και κυρίως δεν έχει ίχνος βερμαπλισμού ή αμετροέπειας. Δεν περισσεύει λέξη. Και είναι πλημμυρισμένο από δύναμη ζωής και αισιοδοξία. Αυτό που δηλαδή που μας λείπει σε τούτη τη σκοτεινή και σκληρή συγκυρία μέσα κι έξω από τον τόπο μας.

xatziesmer_athina

Η πραγματική Αθηνά Χατζηεσμέρ

          Η Αντωνοπούλου έχει επιλέξει μερικά επεισόδια από την ζωή της Αθηνάς Χατζηεσμέρ, παιδί προσφύγων γεννημένο και μεγαλωμένο στον Ταύρο, μοδιστρούλα από τα 15 της, με ψυχή που συνδύαζε την παιδική αθωότητα με την ενήλικη συνείδηση της ανάγκης να αγωνιστεί για ένα κόσμο που στις γειτονιές του τα παιδιά «θα παίζουν μπάλα στην συμβολή των οδών Λευτεριάς και Λαού». Συνελήφθη, βασανίστηκε για να δώσει ονόματα συναγωνιστών της και εκτελέστηκε 10 μέρες πριν να τελειώσει η ναζιστική κατοχή. Τα αφηγείται η ίδια πότε μιλώντας στον εαυτό της και πότε στον αγαπημένο της που ποτέ δεν θα μάθει τον έρωτά της γι’ αυτόν, τη νύχτα πριν την πάρουν για εκτέλεση. Μιλά για τις επιλογές της και τα όνειρά της. Δεν είναι που δεν φοβάται, είναι που δεν βλέπει στην πράξη της την θυσία αλλά σαν την πλήρωση του σκοπού, γιατί νιώθει κάτι χαμένο από καιρό: πως κανείς μας δεν είναι μονάδα σ’ ένα πέλαγο και ταξιδεύει, αλλά οργανικό κομμάτι μιας μεγάλης ενότητας, της ανθρωπότητας. Η ζωή του είτε θα αφαιρέσει από αυτήν επιλογές και ελπίδες είτε θα την πλουτίσει με διεξόδους και ρωγμές στο συμπαγές της αδικίας και της εκμετάλλευσης. Και είναι πραγματικά μοναδική η στιγμή του τέλους, όταν ξαπλωμένη στο πάτωμα του κελιού της σαν να βγαίνει από τη θάλασσα και χαλαρώνει χαρούμενη για να τη λούσει τεμπέλικα ο ήλιος, μπορεί να κάνει όνειρα για την ζωή που δεν θα ζήσει, τα παιδιά που δεν θα κάνει και πιο πολύ να μιλήσει για τον ήσυχο θάνατο που δεν θα έχει, αφού την προσμένει παγερά σε λίγο η εκτέλεση. Μέσα στις λίγες ώρες εκείνης της νύχτας συναίρεσε με το λόγο της παρελθόν, παρόν και το αδύνατο μέλλον της.

          Η «Αθηνά Χατζηεσμέρ, ετών 17» είναι γυναικείος λόγος. Το αποτύπωμά της στην ιστορία δεν είναι ηρωικό, είναι ανθρώπινο, γλυκό, τρυφερό. Δηλώνει πως η πολιτική μπορεί αν βρει άλλες διαστάσεις, άλλους τρόπους, να γίνει με άλλο ήθος.

         Είναι και για ένα ακόμα λόγο σημαντικό τούτο το κείμενο, τις ώρες που το προσφυγικό εντείνεται και ο φόβος να ενεργοποιηθούν τα συντηρητικά αντανακλαστικά της κοινωνίας παρακινημένα από σκοτεινές δυνάμεις του μίσους, θυμίζει τι πέρασαν και τι πρόσφεραν σε τούτο τον τόπο οι δικοί μας πρόσφυγες. Και απαντά, χωρίς να έχει καμιά πρόθεση -πώς θα μπορούσε άλλωστε- σε όλη την ιστορικά αβέλτερη συζήτηση περί γενοκτονιών και εθνοκαθάρσεων, στην οποία σκιάζονται από κραυγές και η ιστορική αλήθεια και ο ανθρώπινος πόνος.

Δεν είχα ξαναδεί τη νεαρή ηθοποιό Ηλιάννα Μαυρομάτη. Είχα ακούσει το όνομά της ως υποψήφιας πέρυσι για το βραβείο Μελίνας Μερκούρη. Εδώ κάνει μια σπάνια ερμηνεία και ανεβάζει ψηλά τον πήχη των προσδοκιών μας. Δεν είναι η Αθηνά Χατζηεσμέρ, δείχνει την Αθηνά Χατζηεσμέρ, πειστικά και δραστικά. Συναιρεί το σώμα της με το σώμα της κοπέλας, της δανείζει την ανάσα της, το χαμόγελό της. Η νεότητα του σήμερα συναντά και συνομιλεί με τη νεότητα του χτες. Υπ’ αυτήν την έννοια, κάθε βράδυ της παράστασης συντελείται η δημιουργία ενός ιστορικού δοκιμίου πάνω στο ρόλο των νιάτων στον αγώνα και την επανάσταση μέσα από ένα έργο τέχνης. Τα παραπάνω ενισχύονται από την λειτουργική επιλογή του κουστουμιού, ένα σύγχρονο ντύσιμο μιας σημερινής νέας κοπέλας (Λένα Καφαντάρη). Την σκηνοθεσία υπογράφει όλη η ομάδα (Μαυρομάτη, Πατέρος και Φαίδρα Σούτου που έχει επιμεληθεί την κίνηση επίσης). Ο μακρόστενος, γυμνός χώρος του   Black Box του Επί Κολωνώ αποδεικνύεται ιδανικό σκηνικό: λιτό, στεγνό, χωρίς συγκεκριμένες αναφορές, κελί, αλλά και το εσωτερικό ενός ταφικού μνημείου που στεγάζει την ανάσταση της μνήμης. Το καθαρό φως που ακολουθεί την Αθηνά και την λούζει διακριτικά, τονίζοντας την εσωτερική φωτεινότητα του προσώπου, ωραία ιδέα του επιμελητή των φωτισμών Δημήτρη Σιούτη. Η μουσική του Ισίδωρου Πάτερου φέρνει τους ρυθμούς του δημοτικού και του λαϊκού τραγουδιού σαν σχολιαστικό εναγκαλισμό. Η ζωντανή του παρουσία είναι λειτουργική όχι μόνο ως μουσικού αλλά και ως προσώπου από το οποίο η Αθηνά παίρνει δύναμη και είναι ο μάρτυρας που θα διασώσει την ιστορία της.

Η Αθηνά είχε γεννηθεί το 1927. Θα μπορούσε να ζει ακόμα.

ΕΠΟΧΗ, 13.12.2015

 

 

 

 

 

Advertisements