Από τον κόσμο των αριθμημένων ανθρώπων στο όνειρο της ανατροπής

 

         Με το «Εμείς» του Ζαμιάτιν η ομάδα Σημείο Μηδέν κλείνει ένα κύκλο δουλειάς που οι ίδιοι ονομάζουν «Τριλογία της Απανθρωποποίησης» και η οποία άρχισε πριν από μερικά χρόνια με την «Μεταμόρφωση» του Κάφκα, συνεχίστηκε με τον «Βόιτσεκ» του Μπύχνερ και πλουτίστηκε με μια νέα εκδοχή της πρώτης τους δουλειάς, της «Αποικίας» του Κάφκα. Συμπυκνώνει μάλιστα το «Εμείς» την πολιτική τους φιλοσοφία, τις υπαρξιακές αναζητήσεις αλλά και το ιδιαίτερο καλλιτεχνικό στίγμα της ομάδας, που αρύεται από το θέατρο του Τερζόπουλου αλλά ακολουθεί μια δική της πορεία. Και ομολογουμένως, χωρίς να διαβαθμίζουμε τις δουλειές τους, αποτελεί τούτη εδώ ένα δυναμικό και ουσιαστικό κορύφωμα.

εμείς 1

        Σκηνική παρουσίαση της φουτουριστικής δυστοπίας του Γιεβγκένι Ζαμιάτιν είναι η πρώτη φορά που γίνεται στον κόσμο, απ’ όσο μπορούμε να ξέρουμε. Και ομολογουμένως ήταν τόλμημα και ρίσκο: πώς μεταφέρεται ένα μυθιστόρημα 200 πάνω κάτω σελίδων επιστημονικής φαντασίας γραμμένο το 1921, με τον πλούτο των εικόνων, τους συμβολισμούς και τις ιδεολογικές και πολιτικές αιχμές της κριτικής που ασκεί στον ολοκληρωτισμό χωρίς να το προδώσεις; Ωστόσο η διασκευή κατάφερε, σε γενικές γραμμές, να παρουσιάσει το έργο του Ζαμιάτιν με συντομία και περιεκτικότητα, κρατώντας ως βάση την περίφημη σκηνή της Αρχαίας Οικίας, που είναι το κέντρο όλης της προβληματικής του συγγραφέα.

        Τι είναι όμως το αινιγματικό «Εμείς»; Κατ’αρχάς είναι ένα μυθιστόρημα πολύ λίγο γνωστό, μολονότι επηρέασε βαθιά την επιστημονική φαντασία του 20ου αιώνα, αποτελεί πηγή έμπνευσης για το «1984» του Όργουελ, για τον «Γενναίο καινούριο κόσμος του Χάξλεϋ, αλλά και για μια σειρά άλλων συγγραφέων με σημαντικότερη ίσως ανάμεσά τους την Ursula K.Le Guin(Ο αναρχικός των δύο κόσμων), όπως επίσης και για αρκετούς κινηματογραφιστές και κομίστες. Θα προσπαθήσουμε να συμπυκνώσουμε την ιστορία: 1500 χρόνια από την εποχή μας και ύστερα από ένα διακοσαετή πόλεμο, ο κόσμος ολόκληρος έχει ενοποιηθεί σε ένα και μοναδικό κράτος, το Μονοκράτος, υπό την διακυβέρνηση του Ευεργέτη, που συγκεντρώνει στα χέρια του κάθε μορφή εξουσίας και ελέγχει αδιαλείπτως την ζωή των υπηκόων του. Όλος ο κόσμος είναι γυάλινος, διάφανος, τίποτε και κανείς δεν μπορεί να κρυφτεί. Οι άνθρωποι είναι αριθμημένοι, δεν έχουν όνομα –αυτό που ορίζει τόσο ποιητικά ο Γιώργος Χειμωνάς ως «τον θόρυβο που κάνει η ύπαρξή μας όταν ξεκολλά από τον συμπαγή κορμό της πραγματικότητας»- το όνομά τους είναι ο συνδυασμός ενός γράμματος με ένα αριθμό. Οι πολίτες του Μονοκράτους είναι εκούσια παραδομένοι στην εξουσία του Ευεργέτη, δεν διανοούνται μια διαφορετική ζωή.

εμείς 2

       Το μυθιστόρημα ασχολείται με τον D-503, ένα πανέξυπνο μαθηματικό που έχει κατασκευάσει το πρώτο διαστημόπλοιο για να επεκταθεί το Μονοκράτος στο διάστημα. Σε μια κοινωνία που ο έρωτας είναι μια ελεγχόμενη υποχρέωση, που δεν όμως επιτρέπονται συναισθηματικές σχέσεις και δεσμοί, που ίσως μόνο ο αριθμός 2 να είναι άρρητα απαγορευμένος, τι θα γίνει όταν ο D-503 θα συναντήσει μια εντυπωσιακή γυναίκα, την Ι-330 και θα την ερωτευτεί; Τι θα γίνει όταν μάθει ότι αυτή η γυναίκα ανήκει σε μια ομάδα επαναστατών που ζητούν την ελευθερία του κόσμου, όταν θα το καλέσει να ενωθεί μαζί τους ενάντια στον Ευεργέτη; Η απάντηση του Ζαμιάτιν είναι απαισιόδοξη: αν η φαντασία είναι ο δρόμος για την ελευθερία, ο D-503 θα υποστεί μια λεπτή επέμβαση ελέγχου της φαντασίας και του ονείρου. Κι όμως υπάρχει μια χαραμάδα φωτός. Οι επαναστατημένοι εκεί έξω, μια ομάδα με κοινές δράσεις για την πραγματοποίηση των ονείρων τους, για την ελευθερία. Εκεί είναι η λύση για τον Ζαμιάτιν, στην οργανωμένη αντίσταση, στην βαθιά πίστη στην ιδέα μιας επανάστασης που επιτέλους θα κάνει τον κόσμο μας ένα κόσμο των ανθρώπων.

       Ο Ζαμιάτιν δεν κάνει μια καταγγελία του σταλινισμού όπως λέγεται συχνά -το 1921 άλλωστε είναι πολύ νωρίς ακόμα. Τον ενδιαφέρει να μελετήσει τον ολοκληρωτισμό με τους όρους της εποχής του, μιας εποχής κατά την οποία αρχίζει να εντείνεται ο θαυμασμός για την τεχνολογία. Οι άνθρωποι ονειρεύονται ένα κόσμο στον οποίο η κυριαρχία της μηχανής θα τους απάλλασσε από τις δυσκολίες της δουλειάς και στον οποίο κυριαρχεί η απόλυτη εμπιστοσύνη στη μαθηματική σκέψη ως μονόδρομο διαφυγής από τα οικονομικοκοινωνικά προβλήματα. «Εάν δεν κατανοήσουν ότι τους φέρνουμε μια μαθηματικά σίγουρη ευτυχία, έχουμε την υποχρέωση να τους επιβάλουμε να γίνουν ευτυχισμένοι. […] Ζήτω το Μονοκράτος! Ζήτω οι Αριθμοί! Ζήτω ο Ευεργέτης!» διαβάζουμε κάπου στην αρχή. Πολύ διορατικά συνειδητοποιεί την τεχνοκρατική φύση των ολοκληρωτισμών, που φαίνεται ιδιαίτερα στην εποχή μας, όπου η λατρεία της τεχνολογίας και η άκριτη εμπιστοσύνη σε μια δήθεν αποϊδεολογικοποιημένη επιστήμη επιτρέπει να αφήνουμε την ζωή μας να γίνεται προσπελάσιμη σε ελέγχους και αποκαλύψεις, όπου η ιδιωτικότητα εκλείπει και η δημοσιοποίηση ακόμα και μύχιων σκέψεων ή εμπειριών είναι αυτονόητη.

maxresdefault

         Αν ψάξουμε για μια φράση μέσα στο κείμενο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως κλειδί για την θέση του Ζαμιάτιν , η παρακάτω έχει μεγάλες πιθανότητες να κερδίσει: «Είστε άρρωστος… Αρχίζετε να αναπτύσσετε ψυχή», λέει ο γιατρός στον D-503. Όμως πόσο επικίνδυνη είναι η ψυχή στο Μονοκράτος του Ευεργέτη, όπου λατρεύεται ως θεός ο Τέηλορ και το σύστημά του (κατάτμηση της αλυσίδας παραγωγής σε μικρά τμήματα με σκοπό την αύξηση της παραγωγικότητας, σύστημα που υπήρξε για πολύ καιρό η καρδιά του καπιταλισμού); Όσο είναι επικίνδυνη και σήμερα, ίσως περισσότερο σήμερα με την εξελιγμένη και ανά λεπτό εξελισσόμενη παρακολούθηση των πολιτών και ευθυγράμμισης της σκέψης τους σε λίγες, δοσμένες αντιλήψεις και ιδεοληψίες.

       Ο Σάββας Στρούμπος «διάβασε» το «Εμείς» μέσα από τις προσλαμβάνουσες της δικής μας εποχής και των προβλημάτων της, των δικών ισχυρών και οδυνηρών δυστοπιών και έφερε στο σήμερα χωρίς να το προδώσει καθόλου, ένα πρωτοποριακό μεν για την εποχή του λογοτεχνικό έργο , το οποίο όμως μετρά ήδη ένα περίπου αιώνα ζωής και μια παράδοση τέχνης πολύ γνωστή και σημείο αναφοράς περισσότερο από αυτό. Το αντίθετο, έδειξε με ενάργεια τους ζωντανούς χυμούς του Ζαμιάτιν και ένωσε τους προβληματισμούς του ρώσου συγγραφέα με τους δικούς του για την αύξουσα απανθρωποίηση του κόσμου μας, με την έννοια της δημιουργίας ανθρώπων χωρίς χαρακτηριστικά και ιδιότητες, χωρίς βούληση. Ομολογουμένως σ’ αυτό βοήθησε η διασκευή του Σάββα Στρούμπου, που δούλεψε πάνω στη μετάφραση  του Δαβίδ Μαλτέζε, ο οποίος μετέφρασε το έργο στα ελληνικά για πρώτη φορά από το ρώσικο πρωτότυπο. Διάλεξε δυο σκληρά και με έντονους πολιτικούς συμβολισμούς χρώματα: το κόκκινο και το μαύρο που βρίσκονταν παντού, στα κοστούμια     (Αiram, Μαρία Παπαδοπούλου )και το σκηνικό (ιδέα Δαβίδ Μαλτέζε, κατασκευή Χαράλαμπος Τερζόπουλος). Άλλωστε όλο το σκηνικό (ένα τρίγωνο, ένας κύκλος και δυο καρέκλες που λειτουργούν ως παραγωγοί ήχων-ιδέα του Μαλτέζε- και μια άυλης σχεδόν μουσικής) έχει ως αναφορά τον ρωσικό κονστρουκτιβισμό, το καλλιτεχνικό ρεύμα που συμπορεύτηκε με την Οκτωβριανή επανάσταση. Το σκηνικό διαλέγεται αντιθετικά με την σκέψη του Ζαμιάτιν που είναι πιο ρομαντική και αρνείται ουσιαστικά την τεχνολογία.

IMG_3589

Η ομάδα Σημείο Μηδέν δουλεύει με τις αρχές του σωματικού θεάτρου (ενεργειακή εγγραφή του κειμένου πάνω στο σώμα και διά του σώματος του ηθοποιού), μια δύσκολη μορφή θεάτρου που ανατρέπει όλα τα γνωστά υποκριτικά στερεότυπα. Υποφώσκων το μεγάλο ερώτημα της παράστασης,- «ευτυχία ή ελευθερία»; «η ουτοπία της ασφάλειας με παράδοση της ελευθερίας μας ή ο αγώνας για μια αβέβαιη έκβαση των πραγμάτων αλλά πάντως ουσιαστική και γόνιμη»; – υπηρετήθηκε από μια καλοδουλεμένη και συσπειρωμένη στο κοινό καλλιτεχνικό της όραμα ομάδα: μια διονυσιακή Ελεάννα Γεωργούλη (Ι-330), που τρελαίνει ερωτικά τον D-503, απόλυτα κυρίαρχη των εκφραστικών της μέσων και με εντυπωσιακή κίνηση και ένας ώριμος Δαβίδ Μαλτέζε (D-503), σίγουρο για την τεχνική του, που αναδεικνύει την ειρωνική ματιά του συγγραφέα πάνω στον αμήχανο, πανικόβλητο μπροστά στο νεωτερισμό των αισθημάτων του, ήρωά του. Δίπλα τους τρία νέα αλλά πολύ ταλαντούχα παιδιά: η Έλλη Ιγγλίς, αφηγητής και απολαυστική ηλικιωμένη κυρία, ως αφηγητής έπαιξε με την σαιξπηρική παράδοση του σοφού-τρελού.  η Έβελυν Ασσουάντ, ανέμελη, ερωτιάρα 0-90, που πραγματοποιεί όμως την δική της επανάσταση επωμιζόμενη πλήρως τις ευθύνες της. και ο Δημήτρης Παπαβασιλείου στον δύσκολο ρόλο του Ευεργέτη, με φιδίσια εκφορά του λόγου, τόσο σίγουρος για την κυριαρχία του κόσμου, για την ορθότητα του συστήματος που διασφαλίζει η ύπαρξή του.

Στο τελικό αποτέλεσμα συμβάλλουν σημαντικά οι φωτισμοί του Κώστα Μπεθάνη: το άσπρο εκτυφλωτικό φως λούζει την παράσταση απαγορεύοντας την ανάπαυση της σκιάς.

ΕΠΟΧΗ, 29.11.2015

Advertisements