νεκρ 1

         Η παραλογή είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον δημιούργημα της δημοτικής ποίησης. Πρόκειται για σχετικά πολύστιχα τραγούδια με έντονο αφηγηματικό χαρακτήρα και μεγάλη δραματικότητα, που αφηγούνται με συντομία και αρτιότητα μια ιστορία παρά τον λόγον, έξω από τη λογική. Άλλοτε έχουν κι άλλοτε δεν έχουν μεταφυσικό περιεχόμενο, αλλά πάντα κινούνται γύρω από μια ιδέα είτε ένα γεγονός που «δεν το χωρά ο νους» ή ξεπερνά ηθικές δεσμεύσεις που δείχνουν ακατάλυτες (για το θέμα είχαμε ξαναγράψει ΕΠΟΧΗ 8.1.2012).

         Οι δοξασίες για φαντάσματα και βρικόλακες είναι πανάρχαιες. Οι άνθρωποι πάντα πίστευαν πώς τα όρια των δυο κόσμων –του κόσμου των ζωντανών και του κόσμου των νεκρών, είναι διαπερατά και πως η επαναφορά από τον Κάτω Κόσμο νεκρών για λόγους κακούς ή καλούς είναι δυνατή ή τουλάχιστον δεν είναι ακατόρθωτη. Μολονότι κάτι τέτοιο έχει συνήθως περιορισμένο χρονικό ορίζοντα (ο νεκρός επιστρέφει για ορισμένο χρόνο και έπειτα γυρνά πίσω στον κόσμο των νεκρών, όπου ανήκει). Συμβαίνει και το αντίθετο, αλλά είναι πολύ σπάνιο και συνήθως σχετίζεται με τη βιογραφία σπουδαίων ηρώων (ο Οδυσσέας και ο Ορφέας είναι τα πιο γνωστά ίσως παραδείγματα από την αρχαιότητα). Η φιλολογία του είδους που προέρχεται από τις αρχαίες θρησκείες τους θέλει λαλίστατους τούτους τους ήρωες για όσα είδαν εκεί κάτω. Ο χριστιανισμός, που δεν τις δέχεται τέτοιες δοξασίες, αφήνει το Λάζαρο σιωπηλό (αξίζει να διαβάσουμε ξανά την καταπληκτική ομώνυμη νουβέλα του Αντρέγεφ).

του νεκρού αδελφού 1

«Βάνω τον ουρανό κριτή»[1]

         Η παραλογή του Νεκρού Αδελφού κινείται γύρω από μια τέτοια δοξασία. Παίρνει ατόφια την αρχαία αντίληψη που λέει πως αν κάποιος αφήσει πίσω του σπουδαία δουλειά, είναι φορές που σηκώνεται από τον τάφο για να την τελειώσει. Διαδεδομένη στα Βαλκάνια και τη Μικρά Ασία, η παραλογή αυτή λέει, στην πιο γνωστή εκδοχή της, πως σε μια οικογένεια που πατέρας δεν υπάρχει, ο πρωτότοκος αναλαμβάνει την ευθύνη και ενάντια στη θέληση των αρρένων αδελφών του και της μητέρας τους, παντρεύει την μονάκριβη αδερφή, την Αρετή, με ένα ξενομερίτη και την στέλνει στη μακρινή και σχεδόν μυθική Βαβυλώνα. Για να πάρει την συγκατάθεση της μάνας, δίνει όρκο βαρύ. Στις αγροτικές κοινωνίες του μεσαίωνα ο όρκος είναι σοβαρό πράγμα και βαριά ευθύνη, αφού επικαλείται το θείο και το ιερό. Έτσι, όταν επιδημία πλήττει την περιοχή και στέλνει στο θάνατο και τα εννιά αγόρια της οικογένειας, η μάνα κλαίει και θρηνεί τους οχτώ γιους, αλλά –στοιχείο ακραίο μα τόσο τραγικό- καταριέται το νεκρό πρωτότοκο, που της έδωσε ψεύτικο όρκο, που πέθανε και δεν τηρεί την υπόσχεσή του. Και ο νεκρός αναγκάζεται να σηκωθεί από τον τάφο και να φέρει πίσω την αδερφή του, στη χαροκαμένη μάνα τους.

        Η παραλογή αυτή γέννησε δεκάδες παραλλαγές αλλά και προκάλεσε λογοτεχνικές δημιουργίες. Πολύ γνωστή είναι η «Λενώρα» του γερμανού ποιητή Β. Μπέργκερ, που έγινε γνωστή στην Ελλάδα από μια περίφημη μετάφραση του Λ. Μαβίλη. Σ’ αυτήν στηρίζεται ο «Βρικόλακας» του Α. Εφταλιώτη και ένα ομότιτλο ημιτελές θεατρικό του Φώτου Πολίτη κ.α. Με έντονη δραματικότητα, προίκα του είδους[2], «Ο Κωνσταντής» όπως είναι ο άλλος τίτλος της, έδωσε την ιδέα της πιθανής δραματοποίησής του και είναι γνωστές αρκετές προσπάθειες. Από τις πιο πρόσφατες και ενδιαφέρουσες συνάμα η προσπάθεια του Σωτήρη Χατζάκη, το 2009, να δείξει τη διαβαλκανική διάστασή του σε μια πεντάγλωσση παράσταση. Με κέντρο την άποψή του για τον τραγικό πυρήνα του λαϊκού πολιτισμού, ανέβασε στη σκηνή την αλβανική, την ρουμάνικη, τη βουλγαρική και άλλες εκδοχές με πρωταγωνίστριες σπουδαίες ηθοποιούς των Βαλκανίων όπως ρουμάνα Μάγια Μόργενστερν και η αλβανή Μαργαρίτα Τζέπα. Η Ελλάδα αντιπροσωπεύτηκε από την Μαρία Κατσιαδάκη.

«Πώς είσαι πράσινος; Μυρίζεις χώμα»[3]

         Πριν από μια εβδομάδα, στο 7ο Διαδημοτικό Φεστιβάλ Ερασιτεχνικού Θεάτρου Δήμων Αττικής, το θεατρικό εργαστήρι του δήμου Μοσχάτου Ταύρου «Εν Δράσει», παρουσίασε (για δεύτερη φορά) μια δουλειά του πάνω στην παραλογή του Νεκρού Αδελφού. Είναι ευχάριστο που μια ερασιτεχνική ομάδα καταπιάνεται όχι απλώς με την προετοιμασία μιας θεατρικής παράστασης (και έχουμε δει πολύ ωραία δείγματα ερασιτεχνικής δουλειάς κατά καιρούς από διάφορες ομάδες) αλλά με μια ερευνητική διαδικασία.

νεκρ 2

        Η δραματουργική σύνθεση και η επεξεργασία της παραλογής έγινε από την Άννα Μαυρολέοντα, πανεπιστημιακό με ενδιαφέρον επιστημονικά ερευνητικό έργο. Η Μαυρολέων χρησιμοποίησε ως βάση την εξ ογδοντα δύο στίχων βασική παραλογή και την έστησε εν είδει σκελετού σε ένα κείμενο στο οποίο συμπεριέλαβε όχι μόνο ό,τι απ’ ευθείας μπορεί να σχετιστεί με το θέμα και το είδος –παραλλαγές δηλαδή αλλά και κείμενα που αρύονται από αυτήν, όπως τα προαναφερθέντα του Εφταλιώτη και του Πολίτη ή το ποίημα του Μπέργκερ – αλλά και μια παράδοση ετερόκλητων χρονικά και ειδολογικά κειμένων που αναδεικνύουν το σκοτεινό βάθος αλλά και την πλούσια λόγια παράδοση που ενώνεται με μυστικές γραμμές έχοντας πραγματοποιήσει και συνεχίζοντας να πραγματοποιεί ευέλικτες υπόγειες διαδρομές. Έτσι ακούστηκαν στίχοι από τους Πέρσες και τις Χοηφόρες του Αισχύλου, από τις Βάκχες και την Άλκηστη του Ευριπίδη, από τον Ερωτόκριτο του Β. Κορνάρου, ενώ στο διάλογο των κειμένων προστέθηκε απόσπασμα από τον Φιλοκτήτη του Βασίλη Ζιώγα μαζί με ποιήματα των Αριστοτέλη Βαλαωρίτη, Τάσου Λειβαδίτη, Μιχάλη Γκανά και Νίκου Γκάτσου, καθώς και ένα μικρό απόσπασμα από τον Ματωμένο Γάμο του Λόρκα (που συνέδεε το γαμήλιο υπό-θέμα της παραλογής με την ισπανική παράδοση, όπως περνάει κριτικά μέσα στο έργο του Λόρκα). Έλειπε ο Όρκος του Πεθαμένου του Ζ. Παπαντωνίου.

         Τα κείμενα συνδέθηκαν με τρόπο που, αφενός να κρατούν την πολύπλευρη αυτοτέλειά τους, αφετέρου να δημιουργούν αφηγηματική ενότητα που να καλύπτει αρκετά ερωτήματα του θεατή για την εξέλιξη της ιστορίας. Έπλεκαν ένα καμβά που τους επέτρεπε να συνομιλούν και να αναπτύσσουν παράλληλα ένα προβληματισμό πάνω στην ύπαρξη και την αναγκαιότητα της παράδοσης –μιας παράδοσης που ξεπερνά τα εθνικά σύνορα και τις συγχρονίες και συστήνει ταυτότητες μέσα στο γόνιμο μωσαϊκό μεγάλων γεωγραφικών και πολιτιστικών ενοτήτων. Αναπόσπαστο μέρος της δραματικής σύνθεσης η παραλογή τραγουδισμένη χωρίς πειραματισμούς και νεωτερικότητες, εδώ από την Φωτεινή Τσάμη που διαθέτει αυθεντικό μέταλλο. Στη σκηνοθεσία παρεμβλήθηκε και μια αναφορά στο θέατρο σκιών ως τεχνική και όχι ως αναφορά σε γνωστούς χαρακτήρες.

        Τη σκηνοθεσία έκανε ο ηθοποιός Π. Ναρλής, τα σκηνικά και τα κοστούμια η Αι. Αποστολίδου, την μουσική επιμελήθηκε ο Κώστας Κοράκης, την κίνηση η Εύη Σιδέρη τους φωτισμούς ο Ντίνος Μεταλλίδης. Έπαιξαν οι: Αλ. Αργυροπούλου, Μαρ. Ζαχαρίου, Μπ. Τριανταφυλλάκης, Ν. Φάμελης, Ν. Ρώτας, Φ. Τσάμη, Αι. αποστολίδου, Μ. Καραθανάση, Κ. Κρασανάκη, Μ. Αναδιώτη, Θ. Φατσέα, Μαγ. Γιώτη, Τάν. Κοκκινογένη και Τ. Ρούσσης.

[1] Από την παραλογή

[2] Η ομάδα Sforaris και ο Γιάννης Καλαβριανός ανίχνευσαν τη θεατρική διάσταση των παραλογών σε μια πολύ καλή παράσταση με τον τίτλο «Παραλογές» το 2011 (ΕΠΟΧΗ, 8.1.2012)

[3] Από τον «Θανάση Βάγια» του Βαλαωρίτη

ΕΠΟΧΗ, 5.10.2014

 

Advertisements