Παρουσίαση στη «Μεσοποταμία»  στο Μοσχάτο

          Ήταν πολλοί αυτοί που απόρησαν, όταν η Ελένη Πορτάλιου ανακοίνωσε πως κυκλοφόρησε η πρώτη της ποιητική συλλογή. Προφανώς είχαν στο νου τους λιγότερο την Ελένη και περισσότερο την Πορτάλιου. Είχαν δηλαδή τη συγκροτημένη επιστημόνισσα, την ευφυή αρχιτεκτόνισσα, τη γοητευτική δασκάλα στο Πολυτεχνείο, την ενεργό πολίτη, τον άνθρωπο της Αριστεράς, τα τελευταία χρόνια τον άνθρωπο της τοπικής αυτοδιοίκησης. Δύσκολο να συγκεντρώσεις όλες τις ιδιότητές της σε λίγους χαρακτηρισμούς.   Κι όμως, κακώς εξεπλάγησαν που η Ελένη Πορτάλιου είχε τέτοιες ανησυχίες. Για όσους την γνωρίζουμε καλά ή έστω λίγο παραπάνω, μας είναι γνωστές τόσο οι έντονες ενδοσκοπικές περιηγήσεις της, τα ταξίδια αυτογνωσίας που δεν είναι εύκολα για κανένα, πόσω μάλλον για ένα δυναμικό, περίπλοκο και καλλιεργημένο άνθρωπο, όσο και οι καλλιτεχνικές της ανησυχίες, η αγάπη της για την τέχνη –που εκφράστηκε εκτός των άλλων και με μια πολύμηνη προσπάθεια να συμβάλει στο πρόγραμμα πολιτισμού του ΣΥΡΙΖΑ- η βαθιά συνείδηση ότι πολιτισμός και πολιτική πάνε χέρι-χέρι. Εκπλαγήκαμε λιγότερο όσοι ξέραμε τη σχέση της με τη λογοτεχνία και τα διαβάσματά της, αλλά και, ας πούμε και ένα μυστικό, τη λατρεία της για τη θάλασσα. Πολυσχιδής προσωπικότητα η Ελένη, κάποια στιγμή στη ζωή της χρειάστηκε ένα άλλο δρόμο έκφρασης. Και βρήκε την ποίηση.

πορτ

         Η Πορτάλιου γράφει πολύ. Μια από τις πιο συνηθισμένες της εκφράσεις είναι «έγραψα ένα κείμενο». Κείμενα επιστημονικά και πολιτικά για μια μεγάλη ποικιλία θεμάτων. Τα πολιτικά της κείμενα χαρακτηρίζονται από μια διαύγεια σκέψης και μια απλότητα έκφρασης. Καταθέτει ιδέες και διασαφηνίζει ζητήματα. Προφανώς γιατί ανήκει σε μια μεγάλη παράδοση της Αριστεράς, σύμφωνα με την οποία οι διανοούμενοι θεωρούσαν τιμή τους τον ρόλο όχι του παντογνώστη αλλά του διαπαιδαγωγητή και τα κείμενά τους είχαν στόχο όχι την προβολή του συγγραφέα αλλά αποζητούσαν να διαφωτίσουν και να προκαλέσουν γόνιμα τον αναγνώστη.

       Στην ανά χείρας συλλογή με τον εύγλωττο τίτλο «Ίχνη Ζωής» συγκαταλέγονται ποιήματα σχετικά πρόσφατα γραμμένα, το 2012 και 2013, κατά μαρτυρία της ιδίας. Δεν ξέρουμε αν είναι η πρώτη φορά που ασχολείται με την ποίηση ομολογουμένως κάτι τέτοιο θα με εξέπληττε –οι ευαίσθητες έφηβες της μετεμφυλιακής Ελλάδας με πολιτικούς προβληματισμούς σπάνια δεν έγραφαν στίχους στα περιθώρια των τετραδίων

            Η ποίηση γράφεται νωρίς

Εξομολογείται η ίδια στο ποίημα με το οποίο ξεκινά η συλλογή και συνεχίζει

            Τότε μόνο εμφανιζεται το μυστήριο

                Μιας απροσδιόριστης προσμονής

            Στις ψηλοτάβανες αίθουσες των γυμνασίων

Στα μισογκρεμισμένα σπίτια των αγρών […]

 

Όπως και να ‘χει, ξέρουμε όμως ότι είναι σίγουρα η πρώτη φορά που αποφασίζει να εκτεθεί ως ποιήτρια στο κοινό.

Η ποίησή της είναι βιωματική, τα ποιήματα μοιάζουν με τα πετραδάκια στο γνωστό παραμύθι που ο μικρός ήρωας ρίχνει πίσω του για να μην ξεχάσει τον δρόμο. Διέπονται από μια επιφανειακή ηρεμία λόγου –δεν υπάρχουν σχεδόν πουθενά λυρικές εξάρσεις, δύσκολα ζευγαρώματα λέξεων, ποιητικοί νεολογισμοί. Είναι μια ποίηση που φλερτάρει με την αφηγηματικότητα.

            Η ιστορία είναι αμείλικτη

                Και οι σύντροφοι που τράβηξαν στα άκρα

                Την ανθρώπινη αντοχή

υπήρξαν τρυφεροί όπως η πίστη τους

στη μεταμόρφωση του κόσμου.

πορτ 1

Η αγωνία και κατά σημεία η οδύνη μένουν στο ημίφως, δεν επιδεικνύονται. Ωστόσο είναι εκεί: η μνήμη αγκυροβολεί σε στιγμές που ενέχουν το φόβο, το τραύμα, την απόρριψη, την αγάπη. Η μνήμη είναι το μεγάλο θέμα όλης της συλλογής. Εξ ου και ο τίτλος: Ίχνη ζωής. Αποτυπώματα στο χώρο και στο χρόνο που αναζητούν να αναδειχτούν και να ανασάνουν, να επανέλθει το βίωμα διαμεσολαβημένο από τις λέξεις αλλά πάντα δυνατό. Η ποίηση έχει μια παραξενιά: γράφεις για τη μαχαιριά και τον πόνο σαν να είναι παρόντα, σαν να υφίστανται σε ένα αιώνιο ενεστώτα, ακόμα κι αν έχουν συμβεί χρόνια πριν.

Εκεί στο χάσμα του χρόνου έλαμψε

η καθυστερημένη έκρηξη του έρωτα

Πρέπει να ευγνωμονείς τη μοίρα,

ας πληγώνει το άρρητο κύμα του εσωτερικού χώρου

Η χειρονομία που επιστρέφει πριν ξεκινήσει

Ένα λουλούδι με το όνομα απώλεια ανοίγει.

Η συλλογή χωρίζεται σε 4 μέρη: η καταγωγή ο αποχωρισμός, αισθηματική αγωγή, στιγμιότυπα εσωτερικού χώρου, στη σκιά της ιστορίας με άνισο αριθμό ποιημάτων, όλα έντιτλα και στην πρώτη ενότητα αριθμημένα σεφερικά, σαν μια ενιαία ποιητική αφήγηση που έσπασε σε κεφάλαια και εικόνες. Οι επιμέρους τίτλοι, αν διαβαστούν με τη σειρά, δημιουργούν την εντύπωση μιας ημερολογιακότητας, αν όχι μιας αυτοβιογράφησης, που παρακολουθεί τα στάδια ωρίμανσης του γράφοντος υποκειμένου. Εξ αυτού νομιμοποιείται ίσως μια παρατήρηση: τα ποιήματα αυτά γράφτηκαν σε μια περίοδο με εξαιρετικά πυκνό πολιτικό χρόνο –η περίοδος που ο ΣΥΡΙΖΑ εκτινάχτηκε από το ηρωικό 4% στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης, που η κρίση θέριεψε, που το σύστημα έδειξε άγριο τα δόντια του και η Αριστερά ετοιμάζεται. Μια περίοδος που τα πολιτικά επίδικα συχνά σκιάζονται από το θόρυβο των ΜΜΕ, τα κινήματα ψάχνουν το πρόσωπό τους και στοιχηματίζουν την ύπαρξή τους. Θα ‘λεγε κανείς μια περίοδος που οι πολιτικοί δεν προλαβαίνουν να σηκώσουν κεφάλι. Ακριβώς δηλαδή η περίοδος που πρέπει να μάθει κανείς να σταματά λίγα λεπτά μέσα στη μέρα, να επιβάλει σον εαυτό του να σταματά λίγα λεπτά μέσα στη μέρα, για να σκεφτεί. Να γυρίσει πίσω στο χρόνο, τότε που ήταν παιδί κι ήξερε να κάνει αθώα όνειρα και να ζητήσει από αυτήν ακριβώς την αθωότητα έμπνευση και δύναμη για να φέρει στο πολιτικό προσκήνιο ό,τι ωραιότερο μας άφησε ως κληρονομιά η εξέγερση του Μάη του ’68. Το σύνθημα: είμαστε ρεαλιστές, ζητάμε το αδύνατο. Τότε και η ξύλινη γλώσσα των κομμάτων θα υποχωρήσει ατάκτως και ο πολιτικός ρεαλισμός που σημαίνει υπαναχώρηση από αξίες και αιτήματα καταστατικά της ημετέρας Αριστεράς θα επανέλθει στο μέγεθος που του πρέπει. Δεν είναι τυχαίο που η νεότητα είναι μια σταθερή παρουσία στα ποιήματα της Ελένης. Στη μνήμη της νεότητας δεν διακρίνουμε μόνο τη νοσταλγία μιας ηλικίας χαμένης πια στο χρόνο, αλλά την αναπαρθένευση της δράσης στις δυνατότητες και τα όνειρα της νεότητας.

imagesCAEJ3N49

            Η πολιτική γλιστρά με πινελιές παρατηρήσεων ή εκφράζεται μέσα από πιθανότητες κόσμων που εμφανίζονταν ευχετικά ή απορημένα στις τρεις άλλες ενότητες,

            Η γιαγιά ζύμωνε κουλουράκια με τα ελάχιστα υλικά της

για τους Αρμένηδες της διπλανής πόρτας

αλλά οι δυο μας δεν είχαμε τη δύναμη

να γυρίσουμε τα πράγματα.

Ή

Οι παππούδες μας ήταν πολεμιστές

ενθυμούντο γεγονότα που απόκλιναν

από την σχολική ιστορία

 

στην τέταρτη κατακτά την αναμενόμενη ρωμαλέα θέση, όπως φαίνεται ειδικά στο «Αλάτι της ζωής»

Παράλληλα, κραταιή θέση κατέχει η γυναίκα. Κοριτσάκι, δίπλα σε . πρόσωπα, που απορεί και ετοιμάζεται για τον μεγάλο και δύσκολο κόσμο, έφηβη, μαθήτρια, μετά γυναίκα ώριμη με το ερωτικό αίτημα αιμάσσον, τον έρωτα ως αναζήτηση χωρίς τέλος.

Οι συναντήσεις μας είναι κενά στο χάρτη του έρωτα

οι πορείες μας ευθείες ασύμπτωτες

 

Ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι η ανοιχτή συνομιλία με τους αγαπημένους της ποιητές: ο Λειβαδίτης εμφανίζεται ως ευθεία αναφορά σε ποίημα (π.χ. Επιτύμβιο ΙΙ), αλλού είναι μότο, όπως μότο είναι στίχοι του Σεφέρη, που παρεισφρέει επίσης με την αναγραφή στίχων από το Με τον τρόπο του Γ.Σ. μέσα σε ένα δικό της (Η ελευθερία αργεί), η Παυλίνα Παμπούδη ανοίγει με ένα ποίημά της τη συλλογή, ο Μιχάλης Κατσαρός έχει εμβληματικό ρόλο (η επιρροή του όπως και η επιρροή του Λειβαδίτη είναι φανερή αλλά φανερή είναι και η –αναμενόμενη μάλλον προτίμηση στους λεγόμενους ποιητές της ήττας) και πάει λέγοντας. Και με αυτή τη σκέψη θα κλείσω αφού μοιραστώ μαζί σας 4 στίχους που συνοψίζουν μεγάλο μέρος αυτής της συλλογής. Το ποίημα με τον τίτλο Επιτύμβιο ΙΙ τελειώνει έτσι:

Ας μπορέσουμε να φύγουμε απερίσπαστοι προς την ελευθερία,

να διασώσουμε το ακριβό μέταλλο της συνείδησης

από τους τυμβωρύχους.

Το αίτημα της ελευθερίας είναι καθοριστικό μέσα στα ποιήματα της Πορτάλιου και το μοιράζεται μαζί μας ως εξομολόγηση και ως πρόκληση συλλογικότητας και ευθύνης.

Μοσχάτο, 18.10.2014

Advertisements