“Πώς μπορεί να είσαι καλός όταν η ζωή είναι τόσο ακριβή;”

 

Αντί μόνο καλός να είσαι, φρόντισε
Να φτιάξεις έναν κόσμο, όπου η καλοσύνη θα ανθεί, ή
Και καλύτερα:
Που περιττή θα είναι!

Μ.Μπρεχτ «Τι ωφελεί η καλοσύνη»

         Την προηγούμενη εβδομάδα παρουσιάσαμε την « Αγία Ιωάννα των Σφαγείων», σήμερα θα ασχοληθούμε με τον «Καλό άνθρωπο του Σε Τσουάν», που αντίθετα με το πρώτο, είναι από τα πιο πολυπαιγμένα μπρεχτικά κείμενα.  Γραμμένο τη διετία 1938-40, το έργο επαναφέρει μερικά ερωτήματα που είχαν τεθεί και στην «Ιωάννα». Τον Μπρεχτ τον απασχολεί πολύ η έννοια της καλοσύνης, ατομικής προσφοράς, της φιλανθρωπίας.

         Η ιστορία του θεού που αναζητά ένα δίκαιο άνθρωπο πάνω στη γη είναι πολύ παλιά. Ο Νώε, ο Δευκαλίων και η Πύρρα, ο Γκιλγκαμές μπορεί να απηχούν μεταβολές γεωλογικές και καιρικές σε πανάρχαιους χρόνους, αλλά η ερμηνεία τους μέσα από ένα μύθο που εμπλέκει την δικαιοσύνη και την αρετή έχει ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Πώς το λέει ο Σολωμός;  Λιγότερος ο αριθμός των δικαίων από τα δάχτυλα του ενός χεριού. Πέντε; Τέσσερις; «κι ασήκωσα τα τρία έρμα μου δάχτυλα κι έκαμα το σταυρό μου».

Μια πολιτική αλληγορία

         Ο Μπρεχτ στήνει ένα γοητευτικό παραμύθι, μια πολιτική αλληγορία, πάνω στην έννοια της καλοσύνης και στον δίκαιο άνθρωπο. Τρεις θεοί επισκέπτονται τη γη αναζητώντας ένα καλό άνθρωπο που θα δεχτεί να τους φιλοξενήσει με ανιοδιοτέλεια. Στην μικρή πόλη του Σε Τσουάν κανείς δεν αναλαμβάνει μια τέτοια υποχρέωση εκτός από την καλή και αφελή πόρνη Σεν Τε. Οι θεοί θα την γεμίσουν πλούτη και η κοπέλα θα ανοίξει ένα καπνοπωλείο για να ζήσει ήσυχα την υπόλοιπη ζωή της.  Όμως η Σεν Τε είναι καλή και ένα πλήθος εκμεταλλευτών θα τρέξει να της απομυζήσει ό,τι έχει και δεν έχει. Εκείνη δυσκολεύεται να πει όχι, λυπάται τους ανθρώπους, αλλά κάποια στιγμή συνειδητοποιεί την εκμετάλλευση και το ατελέσφορο και αποφασίζει να βάλει ένα τέλος στην αθλιότητα των απαιτήσεων. Επειδή η ίδια νιώθει αδύναμη,  δημιουργεί ένα alter ego, τον ξάδερφο Σούι Τα. Είναι η φωνή της λογικής απέναντι στην αδυναμία και τον συναισθηματισμό της. Θα καταφέρει να βάλει τη ζωή της σε τάξη μέχρι που θα εμφανιστεί ο έρωτας και η Σεν Τε θα παγιδευτεί σε μια αδιέξοδη σχέση που πάλι το κυρίαρχο στοιχείο της είναι η εκμετάλλευση.

         Ο συγγραφέας μοιάζει να θέλει να επαναπροσδιορίσει την έννοια της καλοσύνης και της προσφοράς. Ποια είναι τα όρια της ατομικής προσφοράς; Ποια είναι η συμβολή της φιλανθρωπίας στην κοινωνική αλλαγή που θα οδηγήσει σε ένα κόσμο όπου οι βασικές υλικές τουλάχιστον ανάγκες των ανθρώπων θα είναι καλυμμένες;

         Κανείς δεν αρνείται την αναγκαιότητα της προσωπικής προσφοράς και φυσικά όλοι έχουμε χρέος κατά τις δυνάμεις μας να συμβάλουμε όσο μπορούμε και όπως μπορούμε στην ικανοποίηση ζωτικών αναγκών του συμπολίτη και συνανθρώπου μας. Δεν μπορεί κανείς να αποστρέψει το βλέμμα από ένα άνθρωπο που πεινάει και να τον παραπέμψει στο μακρινό μέλλον, όταν θα έχει έρθει ο κόσμος που ονειρευόμαστε. Η πείνα απαιτεί βοήθεια εδώ και τώρα. Αλλά αυτό και μόνο δεν είναι αρκετό. Κάποτε αυτή η δυνατότητα στερεύει, ενώ η ένδεια και η αδικία βασιλεύουν. Δημιουργούνται  μάλιστα παρασιτικά στρώματα χωρίς κοινωνική συνείδηση, που συμμαχούν με τις κυρίαρχες τάξεις, και βοηθούν στην διατήρηση του κοινωνικού συστήματος με μόνο αντάλλαγμα την επιβίωσή τους. Ο Μπρεχτ το παρουσιάζει αυτό ωραία στον «Καλό άνθρωπο» με την εισβολή των  φτωχών που επιβάλλουν στην Σεν Τε την παρουσία τους και την απομυζούν οικονομικά και συναισθηματικά.

Όταν η καλοσύνη γίνει αλληλεγγύη

         Ο Μπρεχτ συναντά την σύγχρονη ιδέα της αλληλεγγύης. Την κοινωνική αλληλεγγύη ως πολιτική πράξη που εμπλέκει το ενδιαφέρον για τον συνάνθρωπο με τον αγώνα για την ανατροπή του οικονομικο-πολιτικού καθεστώτος που επιτρέπει και πολλαπλασιάζει τις ανισότητες και την αδικία. Αλλά, επίσης, την κοινωνική αλληλεγγύη ως  μέρος μιας τεράστιας δράσης αυτοοργάνωσης της κοινωνίας, δημιουργίας πόλων αντίδρασης και αντίστασης, ό,τι λέει η απλή φράση: παίρνουμε τη ζωή μας στα χέρια μας. Φυσικά ο μαρξιστής Μπρεχτ προτείνει ως μέσο για να φτάσουμε στην ανατροπή της οργάνωση της εργατικής τάξης. Γι’ αυτό θεωρεί ως έκφραση της αλληλεγγύης τη συμμετοχή στην απεργία.

         Ένα πολύ ενδιαφέρον σημείο του έργου είναι το δίπολο καλοσύνης και αυταρχισμού που εκφράζεται μέσα από την κλασική αντίθεση θηλυκού και αρσενικού. Ο Μπρεχτ αντιλαμβάνεται παραδοσιακά τους ρόλους άντρα και γυναίκας.  Ο κόσμος της Σεν Τε είναι ένας κόσμος θηλυκός, ζεστός, τρυφερός, συμπονετικός, ερωτικός, συγχωρετικός, κυοφορεί ένα όραμα διαφορετικής ζωής αλλά, ο Μπρεχτ δεν πάει παρά πέρα, είναι ένας κόσμος μικρών διαστάσεων, καθημερινότητας και μέσα στην ιδιωτική σφαίρα δραστηριοτήτων. Ο κόσμος του Σούι Τα είναι κόσμος των ανδρών, της αυστηρότητας, της οριοθεσία, της λογικής, της πολιτικής. Πάντως το βασικό ερώτημα της Σεν Τε: σε ένα κόσμο διεφθαρμένο μπορεί να μείνει κανείς καλός; μένει αναπάντητο ως το τέλος.

Νεανικοί ρυθμοί

         Η Κατερίνα Ευαγγελάτου έστησε μια παράσταση με ζωντάνια και χιούμορ αλλά κυρίως μια ευφυή παράσταση, δουλεύοντας με την τεχνική του θεάτρου εν θεάτρω. Διατήρησε την ποιητικότητα του κειμένου και επεξεργάστηκε την εικονοποιία του. Η παράστασή της δεν συνομιλεί σοβαρά με τους πολιτικούς και φιλοσοφικούς προβληματισμούς του συγγραφέα ούτε προσεγγίζει τις βασικές πολιτικές του θέσεις. Κι αυτό παρά τον επίλογο, όπου προστέθηκαν μερικά αποσπάσματα από τα πιο προτρεπτικά για την αλλαγή του κόσμου ποιήματα του Μπρεχτ: «Πολλοί λατρεύουνε την τάξη», «Για τον φτωχό Μπ. Μπ.» και «Άλλαξε τον κόσμο: το ’χει ανάγκη».) Στέκει περισσότερο στην ηθική  διάσταση του θέματος της καλοσύνης. Παρ’ όλ’ αυτά το κείμενο έφτανε καθαρό στο θεατή και του επέτρεπε να βγάζει μόνος του συμπεράσματα. Δοκίμασε με επιτυχία φρέσκους τρόπους  προσέγγισης της αποστασιοποίησης (η απεύθυνση των ηθοποιών κατά στιγμές με τα πραγματικά ονόματα και όχι αυτά του ρόλου, ερωτήματα που θέτουν μεταξύ τους και προς το κοινό εκτός κειμένου κτλ). Λειτουργική επιλογή το γυμνό σκηνικό.

         Ευτύχησε να έχει μια ομάδα συνεργατών πολύ ταλαντούχων που εργάστηκαν πολύ και δημιούργησαν μια συνεκτική, εύρυθμη, πολύ θεατρική δουλειά. Η Στεφανία Γουλιώτη ώριμη, παρά το νεαρό της ηλικίας της, λαμπερή, απέδωσε με ευαισθησία άμα και δυναμισμό και τους δυο ρόλους (Σεν Τε και Σούι Τα). Η Γουλιώτη έχει έντονη σκηνική παρουσία, θαυμάσια κίνηση και εύκαμπτη φωνή. Σε όσες παραστάσεις την έχουμε δει είναι μια ξεχωριστή παρουσία που μας επιτρέπει να προσβλέπουμε σε ένα πολύ γόνιμο μέλλον.  Δίπλα της απολαυστικός ο Όμηρος Πουλάκης και στους τρεις ρόλους, ιδιαίτερα ως Κουρέας και ο Δαβίδ Μαλτέζε, ιδιαίτερα ως Γέρος. Κεφάτες ερμηνείες από τον υπόλοιπο θίασο: Αλεξάνδρα Λέρτα, Μαρία Παρασύρη, Νάνσυ Σιδέρη, Νικόλας Παπαγιάννης και Σωτήρης Τσακομίδης. Ένσταση μεγάλη έχουμε στο στήσιμο της ομάδας των με το ζόρι φιλοξενουμένων. Θα έπρεπε να έχουν τόνους πιο μοχθηρούς και απειλητικούς αλλά αυτό έχει να κάνει με την συγκεκριμένη σκηνοθετική επιλογή. Θεατρική μετάφραση από την Άννυ Κολτσιδοπούλου, αιρετική μουσική από τον Σταύρο Γασπαράτο, ο Σάκης Μπιρμπίλης καθοδηγεί με τους φωτισμούς του το βλέμμα.

ΕΠΟΧΗ, 17.2.2013

 

Advertisements