Φραντς Κάφκα

          Το θέμα της μεταμόρφωσης απασχολεί τους ανθρώπους από τα πανάρχαια χρόνια. Και όλοι οι πολιτισμοί έχουν να επιδείξουν τελετές και μύθους που σχετίζονται με μεταμορφώσεις. Η έννοια της μεταμόρφωσης είναι πολυεπίπεδη και πολύσημη. Κατά μία έννοια, περιλαμβάνει όλες τις αλλαγές που οδηγούν σε μια νέα κατάσταση,  οριακά και ο θάνατος μπορεί να θεωρηθεί μια μεταμόρφωση. Μάλιστα μπορούμε να πούμε η μέγιστη μεταμόρφωση, η μετατροπή του ζώντος σε νεκρό.

         Το ανθρώπινο σώμα είναι υλικό και υπόκειται στους νόμους της φύσης και της φυσικής. Γεννιέται, φθείρεται με το χρόνο και πεθαίνει, μπορεί να βρίσκεται σε ένα μόνο χωρικό σημείο μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, έχει συγκεκριμένες διαστάσεις και αντοχές, οι αλλαγές που υφίσταται ορίζονται από τη βιολογία, τη χημεία, τη φυσική, οι παρεμβάσεις σ’ αυτό –ακόμα και σήμερα με την εξέλιξη της πλαστικής χειρουργικής-  δεν μπορούν να ξεπεράσουν κάποια όρια. Το ανθρώπινο σώμα έχει  ιστορικότητα. Επίσης όσο πλατιά γκάμα σωματότυπων κι αν υπήρξαν ή υπάρχουν ακόμα, υπάρχουν πάντα  και όρια αναγνωρισιμότητας και ένταξης στο ανθρώπινο γένος. Ακόμα και στα έργα επιστημονικής φαντασίας, οι εξωγήινοι διαθέτουν συνήθως συγκινητικώς αφελή αναγνωρίσιμα ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Άλλωστε η φαντασία αποτελεί μια αναδόμηση των στοιχείων της πραγματικότητας.

         Ωστόσο οι άνθρωποι έπαιζαν πάντα με τα όρια. Φαίνεται ότι επειδή έχουμε συνείδηση του άλλου που αποτελούμε για το φυσικό περίγυρο –πιο συνηθισμένη είναι η αντίστροφη έκφραση: πως ο φυσικός κόσμος αποτελεί το άλλο του ανθρώπου, αλλά ο φυσικός κόσμος είναι μεγαλύτερος και εμείς αποτελούμε μέρος του- επειδή λοιπόν αποτελούμε το άλλο του φυσικού κόσμου, μια διαφορετικότητα που την συνειδητοποιούμε τρομαγμένοι και περήφανοι, προσπαθούμε να βρούμε  τρόπους να εδραιώσουμε την ανθρώπινη ταυτότητα, να βρούμε τα χαρακτηριστικά του είδους «άνθρωπος» και ό,τι ορίζει –ας μου συγχωρεθεί η αδόκιμη λέξη- η ανθρωπινότητα. Η ανθρώπινη ταυτότητα ορίζεται συνήθως με την διαφορετικότητα προς δύο τρομακτικές κατηγορίες: το ζώο και το θεό. Γι’ αυτό στο τέρας συνυπάρχουν στοιχεία από δυο διαφορετικούς κόσμους –τον ανθρώπινο και τον ζωώδη (Σφίγγα), είτε  τον ανθρώπινο και τον θεϊκό (Μέδουσα).

Καραβάτζιο, Μέδουσα

         Το ανθρώπινο σώμα δεν έχει απλώς όρια αποτελεί επίσης το ίδιο ένα όριο που κρατά τον άνθρωπο στα όρια της ανθρωπινότητας. Η σωματική δομή αποτελεί μέρος της ανθρώπινης ταυτότητας. Θα υποστηρίζαμε ότι είναι σημάδι θεϊκότητας ακριβώς πως το θείο σώμα δεν υπόκειται σε κανένα φυσικό νόμο. Οι θεοί του αρχαιοελληνικού πολυθεϊσμού, για παράδειγμα. Μπορεί εξωτερικά να φέρουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά σε δυσθεώρητες αναλογίες βεβαίως αλλά το σώμα τους καταλύει τους φυσικούς νόμους: είναι υπεριστορικό,  αθάνατο –κατά κάποιο τρόπο- , μολονότι στις αρχαίες πολυθεϊστικές θρησκείες γεννιέται (έστω και με τρόπους θαυμαστούς, η Άρτεμη ξεπετιέται από τη μήτρα της Λητώς και αμέσως μεγαλώνει για να γίνει η μαία του δίδυμου αδελφού της, η Αθηνά ξεπετάγεται από το κεφάλι του Δία) μολονότι έχει επίσης  μεράδι στη φθορά (η Αφροδίτη τραυματίζεται και από το ωραίο χέρι της ρέει ο ιχώρ). Το θεϊκό σώμα μπορεί να είναι ταυτόχρονα σε δύο ή περισσότερα μέρη, μετακινείται στο χρόνο και το χώρο  και φυσικά μεταμορφώνεται. Και η μεταμόρφωση αποτελεί σημάδι θεϊκότητας.

 Η μεταμορφωτική δυνατότητα των αρχαίων θεών στρέφεται κάποτε εναντίον τους, αλλάζοντας τη διαδοχή των γενεών που κυβερνούν τις θεότητες: ο Δίας, που φοβάται το παιδί που θα του γεννήσει η Μήτις, γιατί σύμφωνα με τον χρησμό θα του πάρει την εξουσία, την προτρέπει να δείξει  το μέγιστο δείγμα της παντοδύναμης θεϊκότητάς της, να μεταμορφωθεί σε διάφορα ζώα. Την ξεγελά και όταν μεταμορφώνεται σε ποντίκι την καταπίνει, ενσωματώνοντας την πανουργία της αλλά και το παιδί που κουβαλούσε στα σπλάχνα της, που θα γεννηθεί από αυτόν, πλήρως υποταγμένο στην πατριαρχική εξουσία του. Η συνάντηση του θείου και του ανθρώπινου άλλωστε μπορεί να συμβεί μόνο αν το θείο σώμα πάρει χαρακτηριστικά που μπορούν να αντέξουν τα ανθρώπινα μάτια. Μόνο μεταμορφωμένο σε άνθρωπο μπορεί να αντέξει την επαφή με το θεό του ο άνθρωπος και αυτό το ξέρει καλά και ο χριστιανισμός.

         Κάθε φορά που ένα ανθρώπινο σώμα μεταμορφώνεται, σημαίνει θεϊκή παρέμβαση –βοήθεια, εύνοια ή τιμωρία. Η Δάφνη παρακαλεί το Δία να την βοηθήσει να αποφύγει το βιασμό της από τον Απόλλωνα και ο Δίας δεν βρίσκει άλλο τρόπο παρά να μετατρέψει το κοριτσίστικο σώμα σε φυτό. Ο ταλαίπωρος Τιθωνός, κουρασμένος από ένα διογκούμενο γήρας, που, όμως, δεν συνοδεύεται από τη λυτρωτική πιθανότητα του θανάτου, ζητά απελπισμένος βοήθεια από τους θεούς, και ο Δίας, διορθώνοντας  το άφρον αίτημα της κόρης του Ηώς που του φόρτωσε από έρωτα την κατάσταση, αλλά και την δική του επιπόλαιη πραγματοποίησή του, μετατρέπει τον γέροντα σε τζιτζίκι.  Και φυσικά στην «Οδύσσεια» η Αθηνά, που τρέφει αδυναμία στον Οδυσσέα, τον μεταμορφώνει συχνά για να τον σώσει ή για να τον βοηθήσει να προχωρήσει στο σκοπό του, την επιστροφή του στην Ιθάκη και την αποκατάστασή του στο θρόνο.

Απόλλων και Δάφνη, ψηφιδωτό του 3ου αι. μ.Χ, από την Αντιόχεια

         Αν στις περιπτώσεις που αναφέραμε η θεϊκή παρέμβαση έχει χαρακτήρα βοήθειας προς τον θνητό, υπάρχουν  περιπτώσεις που έχει χαρακτήρα τιμωρίας: θυμωμένος ο Δίας πάλι με την Αταλάντη και τον Μελανίωνα που συνουσιάστηκαν μέσα στο ναό του, τους μετέτρεψε σε λιοντάρια. Ενώ τον Λυκάονα και τους γιους του, που για να τον δοκιμάσουν όταν επισκέφθηκε το βασίλειό τους της Αρκαδίας, του έδωσαν να φάει ανθρώπινη σάρκα, τους μεταμόρφωσε σε λύκους. Μια από τις γνωστότερες μεταμορφώσεις –εξαιτίας και του αισχυλικού Προμηθέα- είναι αυτή της Ιούς σε αγελάδα από την Ήρα, που οι απιστίες του Δία  την έκαναν πολύ εκδικητική απέναντι στις ερωμένες του συζύγου της.  Στα μέσα του 6ου π.Χ. αιώνα, ο τύραννος του Ακράγαντα Φάλαρις, συνέλαβε μια φρικιαστική εκτέλεση των πολιτικών του αντιπάλων κυρίως: έβαλε και κατασκεύασαν ένα μεταλλικό ταύρο που μέσα ήταν κούφιος. Τοποθετούσαν εκεί τον κατάδικο κι έπειτα άναβαν φωτιά. έχοντας χάσει την ανθρώπινη υπόσταση, μέσα στο ζώο που σκέπαζε την ανθρώπινη θωριά και καταργούσε από τα μάτια το σώμα του ανθρώπου, ντύνοντάς το με αυτό του μεταλλικού ζώου, ο άνθρωπος πέθαινε ουρλιάζοντας από τους πόνους, χάνοντας έτσι κάθε τελευταίο ψήγμα αξιοπρέπειας και ανθρωπινότητας. Ένα σύστημα σωλήνων μετέτρεπε τις κραυγές σε μυκηθμούς ταυρίσιου, ενώ από τα ρουθούνια έβαγαιναν καπνοί.

         Με τιμωρητικό τρόπο χρησιμοποίησαν τη μεταμόρφωση και οι Ρωμαίοι. Όχι μόνο στους μύθους. Η απονομή δικαιοσύνης στη Ρώμη ενέχει το θεαματικό στοιχείο που οδηγεί στον εξευτελισμό του καταδίκου. Οι εκτελέσεις αποτελούν μέρος μίμων, όπου ο κατάδικος παίζει το ρόλο ενός μυθικού προσώπου και τελειώνει με τον τρόπο που εκείνο παρέδωσε το πνεύμα του. Ένας από τους αγαπημένους μίμους ήταν η συνεύρεση του Δία με την Ιώ, εκείνος ως ταύρος και εκείνη ως αγελάδα, όπου η κατάδικος τυλιγόταν μέσα στο δέρμα μιας αγελάδας, πέθαινε τυραννικά και έχοντας χάσει την ανθρωπινότητα. Ενώ ο Απουλήιος διασώζει μια τρομερή περιγραφή βασανιστηρίου όπου ο βασανιζόμενος ράβεται μέσα στο τομάρι ενός γαϊδάρου και αφήνεται να πεθάνει μέσα στον φριχτό και εξευτελιστικό τάφο του.

         Μπορεί όλοι αυτοί οι μύθοι που αναφέραμε παραπάνω να δύνανται να εξηγηθούν με πολλούς τρόπους –ανθρωπολογικά, ψυχαναλυτικά ή αλλιώς- όμως σε όποια ερμηνεία κι αν καταφύγουμε, το γεγονός είναι πως το ανθρώπινο σώμα αλλάζει οριστικά ή για περιορισμένο χρόνο μόνο με θεϊκή παρέμβαση. Αντιθέτως οι θεοί μεταμορφώνονται συνεχώς σε ό,τι ή και όποιον θέλουν.

         Όταν στον ελληνορωμαϊκό κόσμο έφτασε ο χριστιανισμός, τα πράγματα άλλαξαν. Στο χριστιανισμό δεν έχουμε μεταμορφώσεις θνητών σωμάτων, έχουμε όμως θαυματουργικές μετακινήσεις σωμάτων που καταλύουν τα φυσικά όρια και τους νόμους. Και επιβίωση της αντίληψης ότι αυτό είναι θεϊκό άγγιγμα, που φέρνει στους ανθρώπους μια πνοή θεϊκή που είναι μαζί ευλογία και καταστροφή, άλλο τόσο τέτοια πράγματα στο χριστιανισμό είναι σημάδια αγιότητας ή, που ουσιαστικά δεν είναι αντίθετο, σημάδια του Σατανά. Οι δαίμονες μεταμορφώνονται συχνά σε ζώα. Ή παίρνουν την μορφή ανθρώπινων πλασμάτων που με την εκμαυλιστική ομορφιά τους βάζουν σε πειρασμό άγιους ανθρώπους. Όταν ανακαλυφτούν, μεταμορφώνονται σε άγρια ή σιχαμερά ζώα και χάνονται σαν καπνός νικημένοι. Η δικιά τους μεταμόρφωση δεν κατάφερε να προκαλέσει την μεταμόρφωση του πιστού σε ένα ζώο εσωτερικά.

Μπος, Ο ειρασμός του αγίου Αντωνίου

           Όπως η Δάφνη, η Θέκλα –η πρωτομάρτυς αγία της χριστιανικής θρησκείας, ένα πρόσωπο ανάμεσα στο μύθο  και την αλήθεια- λέει το απόκρυφο των «Πράξεων Παύλου και Θέκλας», όταν κινδυνεύει να χάσει την παρθενία της σε μεγάλη ηλικία από επίδοξους βιαστές, που θεωρούν ότι έτσι θα πάρουν τη θεραπευτική δύναμη, ζητά με θερμή προσευχή τη σωτηρία της, και ο Θεός την μεταφέρει θαυματουργικά στη Ρώμη, κοντά υποτίθεται στον αγαπημένο της απόστολο. Η Μαρία, η μητέρα του Ιησού μεταφέρεται ολόσωμη στον παράδεισο, σύμφωνα με το ψευδοιωάννειο απόκρυφο του 5ου αι. που επιγράφεται «Κοίμηση της «Θεοτόκου». Αντίθετα, όπου υπάρχει μεταμόρφωση σε ζώο, είναι σημάδι του διαβόλου και της παρουσίας του στον κόσμο. Οι μάγοι και κυρίως οι μάγισσες έχουν τέτοιες ιδιότητες. Θρύλοι χριστιανικοί από το τέλος του αρχαίου κόσμου και  τον πρώιμο μεσαίωνα, που επιβιώνουν ως τις μέρες μας –βλέπετε η κρίση έχει και τέτοια αποτελέσματα, αναβίωσης φόβων που χρησιμεύουν, να την πάλι, ως μεταμόρφωση της μεγάλης ανασφάλειας από τους τριγμούς του συστήματος- μας μιλούν για τους σαββατικούς χορούς των μαγισσών που ενώνονταν με τον διάβολο που είχε σχεδόν πάντα τη μορφή ζώου και που μεταμορφώνονται και οι ίδιες σε σιχαμερά ζώα, φορείς ασθενειών, για να φέρουν το κακό στον κόσμο. Άλλωστε όλη η λογοτεχνία του κακού έχει ως ένα σημείο να κάνει με μεταμορφώσεις: λυκανθρωπία, άνθρωποι-νυχτερίδες κτλ.

         Η ιστορία των μεταμορφώσεων σε ζώα αναζωπυρώθηκε με την διάδοση της δαρβινικής θεωρίας. Τότε εμφανίστηκαν αρκετά λογοτεχνικά έργα που ο ήρωάς τους μεταμορφωνόταν σε ζώο και ειδικά σε πίθηκο, είδος που αντιπροσωπεύτηκε στην ελληνική λογοτεχνία με τον περίφημο «Πίθηκο Ξουθ» του Συριανού Ιάκωβου Πιτσιπίου. Συνήθως πάντως ο μεταμορφούμενος παίρνει τη μορφή του ζώου που κουβαλάει μέσα του. Γι’ αυτό και ο Κάρλο Κολόντι στο πιο πολυμεταφρασμένο βιβλίο του κόσμου μετά την Βίβλο και το Κοράνι, τον Πινόκιο, στέλνει τα άτακτα παιδιά στη χώρα της χαράς, όπου μετατρέπονται σε γαϊδούρια. Από αυτή την ιδέα δεν ξεφεύγει ούτε το θέατρο του παραλόγου: στην εξωλογική κοινωνία των ρινόκερων στο ομώνυμο έργο του Ιονέσκο, το μόνο ευεξήγητο στοιχείο είναι η επιλογή του ζώου στο οποίο μεταμορφώνονται οι άνθρωποι: το πιο αστείο, απρόβλεπτο παχύδρομο, άκομψο, βγαλμένο από το χρονοντούλαπο της εξέλιξης.

Από την ταινία «Η μύγα’ του Ντ. Κρόνεμπεργκ (η τελική μεταμόρφωση)

         Στα νεότερα χρόνια η μεταμόρφωση παίρνει και μια άλλη διάσταση: γίνεται κριτική της επιστήμης ή της επιστημονικής αλαζονείας, κυρίως μετά τα θετικιστικά ρεύματα. Όταν η επιστήμη ξεπερνάει τα όριά της και προσπαθεί να παίξει το ρόλο του θεού, τότε την περιμένει μια άσχημη έκπληξη: η καταβαράθρωση στα τάρταρα του κτηνώδους. Δυο είναι ίσως τα κορυφαία βιβλία του είδους: Το νησί του δόκτορος Μορώ του Γουέλς  και Η μύγα του Τζόρτζ Λαντζελάαν που ενέπνευσε το ομώνυμο φιλμ του Κρόνεμπεργκ αλλά και την ομότιτλη θαυμάσια όπερα του Χάουρντ  Σορ.

         Η βασική ιδέα της καφκικής «Μεταμόρφωσης» μπορεί να ενταχτεί στην σχετική φιλολογική παράδοση. Και όπως και στα άλλα έργα της κατηγορίας η μεταμόρφωση δίνει τη δυνατότητα στο συγγραφέα να στήσει μια εφιαλτική αλληγορία, που, μολονότι πασπαλισμένη με γενναίες δόσεις ενός ιδιότυπου και υπόγειου χιούμορ, φτάνει συχνά να κάνει τον αναγνώστη να υποφέρει. Ο Γκρέγκορ Σάμσα μεταμορφώνεται σε έντομο. Δεν είναι καν ένα ζώο από τον κόσμο του σχετικά πιο κοντινού στον άνθρωπο κόσμου των τετράποδων θηλαστικών, με μέγεθος και αναγνωρισιμότητα. Γίνεται έντομο,  ένα πλάσμα από τις πιο χαμηλές βαθμίδες της εξελικτικής αλυσίδας, υπ’ αυτήν την έννοια το απόλυτο άλλο, το απεχθές, σιχαμερό άλλο, το τελείως ξένος προς τον άνθρωπο ως ανατομία και λειτουργία. Και μάλιστα μεταμορφώνεται σε ένα έντομο βρωμερό, που τρέφεται με σάπιες τροφές και ακαθαρσίες. Όσο προχωράμε, τόσο πιο πολύ απομακρυνόμαστε από την ανθρώπινη ουσία. Τι ξενίζει τον αναγνώστη; Ό,τι εντυπωσιάζει σε μια ιστορική και όχι θεολογική ανάγνωση των νεκραναστάσεων στα ευαγγέλια: η αντίδραση του περίγυρου, της οικογένειας. Η ψυχραιμία της αντιμετώπισης. Δεν μιλώ για τον τρόπο που επηρεάζεται μετά η οικογένεια, αλλά για την έλλειψη έκπληξης απέναντι στο τερατώδες θαύμα. Καμιά έκπληξη μπροστά στο γεγονός καθαυτό. Απλώς μια ενόχληση από τα αποτελέσματα της μεταμόρφωσης για τη λειτουργία και  την οικονομία του οίκου. Καμιά συμπόνια, έλεος, πού λόγος για αγάπη… Ο Κάφκα φτιάχνει ένα ερμητικό κόσμο σχέσεων που συστήνουν τον οίκο της σύγχρονης κοινωνίας. Η εργασία –ως σχέση εκμετάλλευσης- που ντύνεται ένα ψευδές ένδυμα ικανοποίησης για τον εργαζόμενο, αν την πατήσει και ταυτιστεί με την εταιρεία και τους σκοπούς της και η οικογένεια –αυτό το συντριπτικό κοινωνικό κύτταρο, που καταπίνει τη διαφορετικότητα, λειτουργεί ως ισοπεδωτικός μηχανισμός μιας κοινωνικοποίησης που λίγο διαφέρει από την υποταγή στις επίσημες κοινωνικές νόρμες. Για να το πούμε με τα λόγια ενός ξεχασμένου εν πολλοίς σήμερα γάλλου μαρξιστή φιλοσόφου, του Αλτουσέρ: αναπαράγει ιδεολογικούς μηχανισμούς και εντάσσει σ’ αυτούς τα βλαστάρια της. Ο Κάφκα όμως δεν μένει στην μια πλευρά: παρακολουθεί επισταμένα και πώς αυτός ο μηχανισμός επηρεάζεται από τα αποτελέσματα της ίδιας του της λειτουργίας: η οικογένεια του Γκρέγκορ  Σάμσα κλυδωνίζεται από αυτό που συμβαίνει στο κλειστό δωμάτιο του γιου της. Ο  θάνατός του θα της δώσει την ενότητα και την ταυτότητα.

          Ο Γκρέγκορ Σάμσα ξυπνά ένα πρωί μετά από μια νύχτα γεμάτη εφιάλτες. Ξυπνά μεταμορφωμένος σε έντομο, εγκλωβίζεται η ανθρώπινη συνείδηση στο τερατώδες της οπισθοδρόμησης σε κάτι μακρινό από την ανθρώπινη ιδιότητα. Στην πραγματικότητα, μπορεί η μεταμόρφωσή του και ό,τι την ακολούθησε να είναι ο αληθινός εφιάλτης. Αλλά δεν έχει σημασία. Γιατί μερικοί εφιάλτες δεν τελειώνουν ποτέ. Για να τελειώσουν πρέπει να συντριβούν οι δομές και τα συστήματα που τους δημιούργησαν. Και ο Κάφκα –ο Κάφκα με την τραυματική σχέση με τον πατέρα του, ο Κάφκα πολίτης της αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας, που την κατάρρευσή της περιγράφει αριστουργηματικά ο Μούζιλ στον άνθρωπο χωρίς ιδιότητες- ο Κάφκα που συνδυάζει όσο κανείς στο πλατύ και άνισο πεδίο της  modernite την ανοιχτή πληγή των υπαρξιακών ερωτημάτων με την πιο πολιτική διάσταση της ύπαρξης: αυτήν που συγκρούεται με το παγωμένο τιμωρητικό ακατανόητο, που ο πολίτης-άνθρωπος οφείλει να δεχτεί ως υπαρξιακή συνθήκη για να εδραιωθεί μέσα σ’ αυτό η υποταγή, δεν αφήνει περιθώρια σε αυταπάτες:  η τερατώδης αλλαγή, η απανθρωποποίηση του ανθρώπου, καλύπτεται κάτω από σιωπή, η ζωή συνεχίζεται κάπου αλλού, όπου τα πάντα θα επαναληφθούν ατόφια. Δεν θέλουμε να ξέρουμε. Ο κόσμος πρέπει να μείνει ως έχει. Όμως η αφήγηση της ιστορίας έχει αλλάξει τα δεδομένα. Ο αναγνώστης, ο κάθε αναγνώστης είναι μάρτυρας πως αυτό έγινε, και μεταφέρει στον κόσμο την ιστορία του Γκρέγκορ Σάμσα, μεταφέρει τον εφιάλτη, τον κάνει λόγο, επιβάλλει τη γνώση του και συμβάλλει στην ανατροπή του.

Διαβάστηκε στο Συμπόσιο για τα 100 χρόνια της «Μεταμόρφωσης»,

που οργάνωσε στο΄Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης, την Κυριακή,

27.5.2012, η ομάδα «Σημείο 0»

Advertisements