[Το κείμενο αποτελεί εισήγηση στο Συμπόσιο «Αλμπέρ Καμύ: από το βίωμα του παραλόγου στην εξέγερση της ηθικής» που διοργάνωσε η ομάδα «Σημείο Μηδέν»  σε συνεργασία με το Γαλλικό Ινστιτούτο και με την αιγίδα του Ελληνικού Κέντρου του Διεθνούς Ινστιτούτου Θεάτρου, στον Χώρο Ιστορικής Μνήμης, Κοραή 4, την Κυριακή 17 Απριλίου, 2011 . Στο Συμπόσιο μίλησαν επίσης ο Φώτης Τερζάκης, συγγραφέας, και ο Θωμάς Τσαλαπάτης, θεατρολόγος. Το κείμενο δημοσιεύεται αυτούσιο, όπως εκφωνήθηκε.

Μέρος του υπάρχει στο http://simeiomiden.wordpress.com/2011/06/25/%CE%B7-%CE%B7%CE%B8%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CE%BE%CE%AD%CE%B3%CE%B5%CF%81%CF%83%CE%B7%CF%82/ και http://www.epohi.gr/portal/theoria/9382-Η-ηθική-της-εξέγερσης-Γράφουν-Φώτης-Τερζάκης,-Μαρώ-Τριανταφύλλου,-Θωμάς-Τσαλαπάτης.

Κριτική για την παράσταση των Δικαίων της Ομάδας Σημείο Μηδέν, στην ΕΠΟΧΗ, Κυριακή 28 Μαρτίου 2011, με τον τίτλο «Η ηθική του επαναστάτη»: http://www.epohi.gr/portal/politismos/2010-05-16-13-01-01/9252-Αλμπέρ-Καμύ,-Οι-Δίκαιοι]

Αλμπέρ Καμύ

 

     Κυρίες και κύριοι, φίλες και φίλοι,

     Με την ιδιότητα της θεατρικής κριτικού θα ήθελα να πω ότι χαίρομαι πολύ που την ευκαιρία αυτής της συνάντησης μας την έδωσε μια εξαιρετική θεατρική παράσταση. Οι  Δίκαιοι ευτύχησαν να παρουσιαστούν από μια νεανική ηλικιακά αλλά ώριμη θεατρική ομάδα, το «Σημείο Μηδέν»που είναι και οι οικοδεσπότες μας απόψε. Σκηνοθέτης και ψυχή της ομάδας ο Σάββας Στρούμπος. Θα μου επιτρέψετε να … ευλογήσω λίγο τα γένια μου (τι έκφραση κι αυτή ειπωμένη από χείλη γυναικός!)και να πω ότι νιώθω πολύ περήφανη που ήμουν από τους πρώτους κριτικούς που ανακάλυψαν και παρουσίασαν την ομάδα στο θεατρόφιλο κοινό. Εύχομαι να έχω τη χαρά για πολλά χρόνια ακόμη να μιλώ για τις δουλειές τους που, προσωπικά, με ερεθίζουν πνευματικά, με συγκινούν πολύ και μου βάζουν κάθε φορά μεγάλα αισθητικά και πολιτικά ερωτήματα. Στην παράσταση που είδαμε –και θα συνεχίσει από ό,τι ξέρω και μετά το Πάσχα- στο συγκλονιστικό χώρο των κρατητηρίων της Γκεστάπο, ο Σάββας Στρούμπος έψαξε μια μεγάλη γκάμα θεμάτων που θίγονται στο έργο του Καμύ, ενώ οι εξαιρετικοί ηθοποιοί του έφεραν στη σκηνή αλλά και προχώρησαν περαιτέρω με ευαισθησία και στοχαστικότητα όλες αυτές τις παρατηρήσεις και τις ερμηνείες. Θέλω να πω τα ονόματά τους με απλή αλφαβητική σειρά: Μαρία Αθηναίου, Ελεάννα Γεωργούλη, Ρόζα Προδρόμου και Μιλτιάδης Φιορέντζης.Η εισήγηση που ακολουθεί αποτελεί εν μέρει απόρροια σκέψεων που μου γεννήθηκαν παρακολουθώντας την παράσταση των  Δικαίων.

     Είναι οι  Δίκαιοι  τραγωδία; Κι αν ναι, ποιος είναι ο τραγικός πυρήνας; Ο θάνατος είναι συνεχώς παρών στο κείμενο. Όμως όχι ο θάνατος απλά, ως γεγονός, ως υπαρξιακή συνθήκη που νοηματοδοτεί τη ζωή μέσα από την σύγκρουση με το παράλογο, αλλά ο θάνατος σε σχέση με την επαναστατική πράξη. Ο θάνατος για το ανθρώπινο ον ενέχει μια πρωτογενή, ουσιαστική βία. Η επανάσταση ενέχει επίσης ένα μεγάλο ποσοστό βίας –όσο κι αν ψάξει κανείς δεν θα βρει πουθενά εξέγερση ή επανάσταση που δεν χύθηκε αίμα. Πώς το λέει εκείνο το παλιό αλλά πάντα επίκαιρο τραγούδι του Χατζηδάκη, «ο Κεμάλ»; Με φωτιά και με μαχαίρι πάντα ο κόσμος προχωρεί. Ακόμα και ο Ιησούς σε μια έκρηξη ειλικρίνειας φωνάζει στους μαθητές του «δεν ήρθα να φέρω την ειρήνη, αλλά να στρέψω το γιο ενάντια στον πατέρα. Αγοράστε μαχαίρι, κι αν δεν έχετε χρήματα, πουλήστε τα ιμάτιά σας και αγοράστε μαχαίρι». Ο θάνατος, καλύτερα να λέμε οι θάνατοι, στους  Δίκαιους  είναι πολιτικά γεγονότα που άμεσα ή έμμεσα σχετίζονται με την ανατροπή του κόσμου –εν προκειμένω της αυταρχικής, απολυταρχικής τσαρικής Ρωσίας. Πραγματικοί ή συμβολικοί, οι θάνατοι οριοθετούν ηθικά πλαίσια που καθορίζουν τα όρια της επαναστατικής πράξης.

     Παρότι ο Καμύ πολέμησε το Χριστιανισμό (και δεν τα βρήκε τελικά ούτε με το Μαρξισμό μολονότι υπήρξε μέλος του κομμουνιστικού κόμματος) η αγωνία του Καλλιάγεφ, κεντρικού ήρωα των  Δικαίων και ως ένα σημείο porte parole του συγγραφέα, θυμίζει την αγωνία του Ιησού στο Όρος των Ελαιών, όπως παρουσιάζεται στην έξοχη μελέτη του  Όσκαρ Κούλμαν. «Πατέρα» λέει ο Ιησούς στην πιο σπαρακτική περικοπή του Ευαγγελίου,  την παραμονή του μαρτυρίου Του «πάρε μακριά από μένα τούτο το ποτήρι» κι αμέσως μετανιωμένος «όχι, όχι κατά το θέλημά μου αλλά κατά το δικό Σου». Προσωπικά, με κάνει να ανακαλώ επίσης τους «Ελεύθερους Πολιορκημένους» του Σολωμού, με τονπρώτο τίτλο τους «Το Χρέος», φυσικά όχι ως ιδεολογικό περιεχόμενο, αλλά επειδή υπερασπίζονται κατά κάποιο τρόπο τις ίδιες αρχές: την αξιοπρέπεια και την ευθύνη. Την ελευθερία.  Και τα όρια της ελευθερίας που είναι η πιο δύσκολη επιλογή.

Αλαβάστρινο ανάγλυφο του 15ου αι.

     Ο Καλλιάγεφ, ευαίσθητος, ποιητής, ερωτευμένος, καλείται να σκοτώσει το Μεγάλο Δούκα, το θείο του Τσάρου Νικόλαου Β΄, Σεργκέι Αλεξάντροβιτς, διοικητή της Μόσχας. Αυτό είναι το χρέος του απέναντι στον αγώνα που έχει αναλάβει ως μέλος μιας επαναστατικής οργάνωσης. Ωστόσο, είναι ένας άνθρωπος που εμφορείται από θετικά συναισθήματα, είναι γεμάτος αγάπη. Από την αγάπη εκκινεί και στην αγάπη καταλήγει. Η αγάπη είναι μια έννοια κλειδί στη σκέψη ου Καμύ. Ο Καλλιάγεφ λέει πως έγινε επαναστάτης από αγάπη για τη ζωή, η επανάσταση γι’ αυτόν είναι μια ευκαιρία για τη ζωή. Ωστόσο για να πραγματωθεί αυτή η αγάπη, για να έλθει ο κόσμος που ονειρεύεται, αυτός έχει χρέος να σκοτώσει, να πάρει μια ανθρώπινη ζωή, να κάνει μια πράξη μίσους. Αυτή είναι μια αντίφαση, ένα παράλογο μέσα στο οποίο βρίσκεται εγκλωβισμένος, του δημιουργεί  αγωνία και ένταση. Τον φέρνει στα όριά του, στον εσώτερο πυρήνα της ύπαρξής του. Πώς θα τολύσει; Ο φόνος δικαιολογείται μόνο αν προκύψει καλό για ένα ευρύ σύνολο ανθρώπων, εν προκειμένω το βασανισμένο λαό της Ρωσίας –ο Μέγας Δούκας δεν είναι μια ανθρώπινη περίπτωση, μια ατομική οντότητα, ένας άλλος άνθρωπος, αλλά το σύμβολο της τυραννίας. Οι βασανισμένοι πολλοί, οι δούλοι χωρίς αξιοπρέπεια και μέλλον πρέπει να βρουν όχι τιμωρούς εκδικητές, που θα αγωνίζονται στο όνομά τους,  αλλά αυτούς που θα δείξουν το βάθος της προσβολής και του πόνου και θα ηγηθούν του αγώνα να βγουν έξω από τη δυστυχία και την ταπείνωση, που πολλές φορές δεν ξέρουν ότι βιώνουν. Αν αυτός ο λαός, υποστηρίζει ο Καλλιάγεφ, δεν θέλει, τίποτε δεν μπορεί να γίνει. Αν το μεγάλο συλλογικό υποκείμενο δεν είναι έτοιμο, κανείς δεν μπορεί να  του επιβάλει μια βούληση που δεν είναι δική του. Μια τέτοια επανάσταση είναι καταδικασμένη να αποτύχει.

     Η αρχή του νέου κόσμου στηρίζεται σε ένα πρωταρχικό φόνο: αν η εξουσία –δεν λέω η αυταρχική εξουσία γιατί έτσι κι αλλιώς κάθε μορφή εξουσίας είναι αυταρχισμός- αν, λοιπόν, η εξουσία συνδέεται με το πρόσωπο του πατέρα, τότε ο Καλλιάγεφ οφείλει να σκοτώσει τον συμβολικό τύραννο πατέρα και στο φόνο να θεμελιώσει ένα κόσμο αγάπης, όπου η εξουσία δεν θα έχει λόγο ύπαρξης. Αναλαμβάνει την ευθύνη αυτού του φόνου, σηκώνει στους ώμους του την ευθύνη ώστε στον αποκαθαρμένο κόσμο που ονειρεύεται να μην χρειαστεί ποτέ ξανά κανείς να καταφύγει στη βία και στο θάνατο: σκοτώνουμε για να φτιάξουμε ένα κόσμο χωρίς φονιάδες, λέει. Υπ’ αυτήν την έννοια, ο Καλλιάγεφ έχει μια χριστική διάσταση, γίνεται ο αμνός ο αίρων τας αμαρτίας του κόσμου.

Φρανσίσκο Γκόγια, η εκτέλεση των υπερασπιστών της Μαδρίτης

Θυσιάζεται για να μη χρειαστεί να θυσιαστεί ξανά κανείς άλλος και πάνω στη θυσία του θέλει να πιστεύει πως θα στηριχτεί το όνειρό του: ο κόσμος της
δικαιοσύνης. Αλλά επίσης και ο κόσμος της αθωότητας, γιατί η δικαιοσύνη από μόνη της δεν αρκεί. Ο κόσμος που ονειρεύεται ο Ποιητής πρέπει να είναι ένας
κόσμος αθώος, πρωτόπλαστος και πρωτοφανέρωτος, χωρίς την εμπειρία του πόνου, της ταπείνωσης, της αγωνίας. Ένας παράδεισος. Μόνο που ο Καμύ, ακριβώς επειδή δεν είναι χριστιανός και δεν πιστεύει στην κυκλικότητα της Ιστορίας, που ξεκίνησε από τον παράδεισο και εκεί θα καταλήξει σύμφωνα με το σχέδιο του Θεού, δεν έχει κατά νου ένα περιγεγραμμένο παράδεισο αλλά μια πρωτόφαντη πραγματικότητα, ένα γλέντι ζωής όπου «η δόξα θα είναι να αγαπάς χωρίς μέτρο».Αλλά για να αντέξει τη διάπραξη του φόνου, να αντέξει τη θυσία πρέπει να υπάρξει τιμωρία, ο θάνατός του να εξιλεώσει το  θάνατο του Δούκα, αλλιώς θα έχει διαπράξει ένα φόνο, απλώς και μόνο ένα φόνο. Και δεν θέλει να πεθάνει την ώρα της πράξης αλλά μετά, στην αγχόνη. Είναι αυτοκτονία; Όχι, είναι ο εκούσιος θάνατος ως τιμωρία, για τη δικαίωση της πράξης του, τον εξαγνισμό της.  Εδώ μάλιστα ο Καμύ συναντά τον Ντοστογιέφσκυ. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο που ασχολήθηκε με τη δραματοποίηση των Δαιμονισμένων  -ο Καλιάγεφ είναι  ένα μείγμα του Αλιόσα Καραμαζώφ και του Σταυρόγκιν- ούτε που ένα ολόκληρο κεφάλαιο από το Μύθο του Σίσυφου  μελετά το Ρώσο κλασικό.

     Αναφέρθηκα προηγουμένως στη δύσκολη επιλογή των ορίων της ελευθερίας. Και πράγματι, ο Καμύ συζητά έμμεσα αλλά με σαφήνεια και επίταση την ηθική του επαναστάτη. Όλα τα πρόσωπα του έργου είναι υπαρκτά. Η «Οργάνωση Μάχης» ήταν το ένοπλο τμήμα του σοσιαλεπαναστατικού κόμματος. Ήταν μια τρομοκρατική οργάνωση και με το φόνο του Δούκα επιζητούσε να επιταχύνει το ξεκίνημα της Επανάστασης. Ο Καλλιάγεφ, η Ντόρα, ο Άνενκοφ, όλοι είναι πρόσωπα υπαρκτά, εκτός από ένα, τον Στεπάν. Ο Στεπάν είναι μια κατασκευή του Καμύ που εξυπηρετεί την ανάδειξη των απόψεων του Καλλιάγεφ μέσα από την έντιμη και καλά διατυπωμένη παράθεση των αντίθετων θέσεων. Ο Στεπάν είναι αδυσώπητος. Έχει συλληφθεί, έχει μαστιγωθεί δημόσια. Φέρει την αδικία πάνω στον πραγματικό τόπο των γεγονότων, δηλαδή στο σώμα του, εκεί όπου εγγράφεται πραγματικά η ιστορία. Έχει μέσα του οργή και μίσος και αυτά τον οδηγούν. Γι’ αυτόν δεν υπάρχουν όρια δράσης, όλα είναι επιτρεπτά, όταν πρόκειται για την ελευθερία.  Η ηθική του Στεπάν έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την ηθική του Καλλιάγεφ: ο σκοπός αγιάζει τα μέσα, αφού ο στόχος είναι η ανατροπή της αδικίας, όσο αίμα κι αν χυθεί δεν είναι αρκετό. Ο Στεπάν  έχει στο νου του τη συλλογική ταξική ευθύνη και βλέπει τον εαυτό του ως εκδικητή. Στο βωμό της επανάστασης δεν διστάζει να θυσιάσει τον ίδιο το λαό για χάρη του οποίου αγωνίζεται. «Κι αν ο λαός απορρίπτει την επανάσταση, θα τον χτυπήσουμε κι αυτόν;» ρωτά η Ντόρα. Κι ο Στεπάν χωρίς ενδοιασμό απαντά ναι. Όμως, για τον Καλλιάγεφ, αυτό δεν διαφέρει και πολύ, στην ουσία δεν διαφέρει καθόλου από τη λογική του κόσμου που ζητούν να ανατρέψουν: «πίσω από αυτά που λες βλέπω να γεννιέται ένας νέος δεσποτισμός», πετάει στα μούτρα του Στεπάν.  –η κριτική του σταλινισμού έμμεση αλλά προφανής.

     Το κομβικό σημείο στο έργο είναι το ζήτημα των παιδιών. Ο Καλλιάγεφ αποτυγχάνει στην πρώτη του απόπειρα γιατί δεν μπορεί να σκοτώσει τα παιδιά που συνοδεύουν τυχαία το μεγάλο Δούκα. Τα ανήψια του Μεγάλου Δούκα θα γίνουν κάποτε ταξικοί εχθροί των τρομοκρατών, αλλά αυτό δεν τον ενδιαφέρει. Εκφράζει έτσι μια ηθική του επαναστάτη, που σκέφτεται τόσο το γενικό όσο και την ιδιαιτερότητα της ατομικής περίπτωσης και δεν ισοπεδώνει μέσα σε γενικεύσεις.  Ωστόσο, ο ίδιος άνθρωπος θα έφτανε σ’ αυτήν την ηθική υπέρβαση αν τον διέταζε να το κάνει η οργάνωση.

     Και εδώ εμφανίζεται μια ακόμη αντίφαση, που βιώνει ο Καλλιάγεφ. Τι σημαίνει ένταξη σε οργάνωση και πόσο αυτή η ένταξη αποτελεί μια ηθική προτεραιότητα που σκιάζει κάθε άλλη ηθική αμφισβήτηση. Ο Καμύ επαναπροσδιορίζει από μια υπαρξιστική σκοπιά την αρχαιοελληνική αναρώτηση  περί της
προτεραιότητας ή μη των άγραφων νόμων, που παίρνουν τη μορφή δικαιωμάτων του ανθρώπου και του νόμου της πόλης, εδώ της συλλογικότητα «οργάνωση» που επενδύεται με ιερότητα και αφοσίωση. Η ίδια η λέξη οργάνωση παραπέμπει σε εύτακτο σύστημα, όπου ο καθένας έχει το ρόλο του και η αποχώρηση έστω και ενός επηρεάζει αρνητικά το σύνολο που πρέπει να επαναπροσδιορισθεί.

     Ποια περιθώρια έχει το άτομο μέσα στην οριστικότητα της οργάνωσης; Ο Καμύ δεν αρνείται καθόλου την αναγκαιότητα της οργανωμένης συλλογικής πάλης, το αντίθετο, εκεί μόνο βρίσκει νόημα και αποτελεσματικότητα. Και πάλι όμως το όριο που βάζει είναι μια ηθική στάση: δεν επιτρέπονται όλα. Το λέει η Ντόρα, και δεν είναι τυχαίο ούτε  που εκφέρει το λόγο μια γυναίκα, ούτε που αυτή η γυναίκα είναι ο έρωτας του Καλλιάγεφ : «η Οργάνωση θα έχανε τη δύναμη και την επιρροή της, αν έστω και για μια στιγμή ανεχόταν να σκοτώνει μικρά παιδιά». Ο επαναστάτης ακόμα και με τίμημα την έξωση από την οργάνωση οφείλει να μην διαπραγματεύεται τους ακρογωνιαίους λίθους της ηθικής του, που αποτελούν και τη βάση της πολιτικής του σκέψης και δράσης, αλλιώς παύει να είναι υποκείμενο και μετατρέπεται σε ενεργούμενο, ένα τυφλό όργανο που χάνει τον ουσιαστικό σκοπό.

     Η επιλογή του Καλλιάγεφ να πεθάνει έχει και αυτή τη διάσταση: είναι η άσκηση της ηθικής του ελευθερίας.  Ο σκοπός του ήταν ιερός και έπρεπε να περάσει μέσα από το θάνατο, αλλά με το δικό του θάνατο διαμαρτύρεται γιατί ο μόνος τρόπος να βρεις τη ζωή και το νόημα της που είναι η αθωότητα και η αγάπη, ο μόνος δυνατός και δραστικός τρόπος είναι η βία του φόνου και η καταβύθιση του ανθρώπινου όντος στο παράλογο του θανάτου.

Αλμπέρ Καμύ

     Η ερώτηση που θέσαμε στην αρχή, αν οι Δίκαιοι είναι τραγωδία,  έχει θετική απάντηση. Ναι, οι Δίκαιοι  είναι τραγωδία. Στον κόσμο του Καμύ, που δεν
υπάρχει Θεός για να εγγυηθεί το νόημα, υπάρχει ο θάνατος που με την ιερότητά του νοηματοδοτεί. Και ο τραγικός πυρήνας των Δικαίων  είναι πως μόνο μέσα
από αυτό το ριζικό τίποτα, κάτι ακόμα πιο άδειο και τίποτα και από το ουδέν προς ημάς  του Επίκουρου, είναι δυνατόν να υπάρξει ελπίδα πως η ύπαρξη κάποτε θα γίνει ουσία.

Advertisements